Kategorie-Archiv: ‚S Katz Deitsch Schtick

Wu en PA-Deitscher im alde Land noch schtarick schwetze kann

Beim Erich Mace


Ich wuhn zidder baut sechs Yaahr in Deitschland innem Schteddel, wu Frankenthal heesst. Sell is en Blaatz in der Palz im Sudweschte von Deitschland, wu mer Pennsilfaanisch Deitsch als noch schwetze kann un die Leit daede unsre Mudderschprooch zimmelich gut verschteh. Ich bin aa gut rumgereest in Deitschland, Austria und Schweizerland un hab bissel rausgefunne, wu en Pennsilfaanisch Deitsch Schwetzer epper verschteh kennt un umgekehrt.

Verleicht weesst du, ass in Deitschland Standarddeitsch (aa Hoochdeitsch saagt mer) in der Schul gelannt waert, un, ass mer net ennichariyets schtarick schwetze kann. Sell is gut so, deweil es viel Mundaarde in Deitschland noch gebt, und die Leit aus verschiddene Gegende sich verschteh misse. Sell ist ferwas es Standardeitsch gut is. Wenn ich am Schaffblatz bin (ich bin en Chemical Engineer do in Lumbehaffe-odder Ludwigshafen uff Hochdeitsch), muss ich arig gut Acht gewwe, ass ich en scheenes Standarddeitsch schwetze, abbaddich wenn ich maerick, ass die Leit net aus dem Sudwescht kumme.
Wann du zum Beispiel mit der Muddersprooch in Berlin odder Hamburg aafaange daetscht, no daete die menschte Leit denke, ass du bissel verrickt bischt odder verleicht aus em Eck ganz dief im Busch ariyets wu ganz im Sudde beikomme bischt. Verschteh duhne sie dich awwer net waericklich gut. Wann du allerdings mit deinem Gaul bissel diefer in der Sudde reidscht, no schafft es Deitschschwetze en Schtick besser.

Wann du mich besuche daetscht do in Frankenthal, keenscht du uff der Wochemarick gehe un paar Esssache kaafe, un die Bauersleit daede dich gut verschteh. Du keenscht Zwiwwele, Gellriewe, Selaat, Wascht, Seifleesch, Kaes, Grumbiere, Gummere, Graut, Eppel, Biere, Paschinge, Blohbeere un Schtofft wie sell bschtelle, un du grickscht genau was du hawwe witt. Es kann sei, ass epper bissel schmunsle daet, deweil du wie der alt Groosdaadi odder Grossmaami glangscht, odder mer daet denke, ass du aus em Weschtpalz dief im Busch beischtammst, awwer sell macht nix. Genau des hat aa en Schafffreind mir mol verzaehlt. Er iss in Lumbehaffe uffgewachse un hot net gewisst, ass ich in Amerika gebore bin. Er hot gedenkt, ass ich dief im Paelzer Wald hett uffwachse misse, awwer verschtanne hot er mich schun. Du musscht yuscht draa denke, ass es Saache gebt, wu der Paelzer „babbelt“. Du daetscht die aafangs net verstehe.

Der Paelzer in Frankenthal saagt net „guder Mariye“, awwer „gude Morsche“. Es gebt awwer Paelzer tiefer im Sudde, zum Beispeil in Annweiler, un sie daede eppes wie „guder Moije“ un dergleiche saage. Sell is bissel naecher zu „guder Mariye“. Verleicht saagt er aa „wuerde „ im Blatz von daede, awwer viele daede „daede“ aa noch verschtehe. Wann mer sich net kennt, odder fer manierlich sei, daet der Palzer un schier gaar alliebber in Deitschland „Sie“ saage anschatts „du“. Sell bedeit net, ass es viel Leit gebt mit dene mer schwetzt, yuscht, wie gsaat, as mer net graad gut befreindt is.

Du kannscht awwer net alles in der Palz schwetze. Graad wann du mit „ebber“ odder „sell“ aafaangscht, no hoscht du die Helft von der Leit schun verlore. Der Paelzer daet heechstens „des und sell“ alsemol aawenne, awwer net viel mer. Sagt mer „schier gaar“ un du hettsch so gut wie Chineesisch schwetze kenne. Sie kenne schuun „ebbes“ verschtehne, awwer „eener“ is gewehnlicher inschtaats von „ebber“. Du kaanscht awwer mi deinem Gaul und Weggli en Schtick weiter faahre, bissel suddlich von Karlsruhe, un du daetscht ins Schwoweland aakumme. Nau im Schwoweland kann mer „ebber“ gut aawenne. Die Leit „schwetze“ aa, wann mitennaner ret. Du kannscht beim Schwob aa froge, wu es neegscht Schteddel iss un er daete sell uff der Schtell verschtehe. Annere Leit im alte Land saage yuscht „Dorf“. Oh, un sell gemaahnt mich, ass „yuscht“ odder uff Hochdeitsch „just“ arig alt is. Du kannscht sell schwetze, awwer du daetscht ebbes gleich wie George Washington odder Bill Penn glange!

Nau es meege sei, ass du arig froh bischt, weeich de Leit dich so gut veschtehne, un duhscht geschwind schpringe zum naegscht Schteddel fer meh schwetze, awwer du dreffscht en grooss Schtee und fallscht hie. Nau hoscht du der Achsel un em Fuss wehgeduh, der Buckel grext un du hoscht en bludiche Lefz grickt. Du froogscht fer den Dokder un verzaehlscht devun, un der Schwob daet alles gut verschteh bis uff der Fuss. Fer en Schwob is en Fuss aa es ganz Bee! En Bee daet ebber aussem Schweizerland awwer unne Schwaerigkeite vernemme.

Nau waerscht du iwwer die Grens mit deinem Bicycle ins Schweizerland odder sogaar in Vorrarlberg im Wescht vun Austria gfaahre, daede alliebber schun Dinge verschtehe, wu die annere net verschteh daede, awwer du daetscht net alles vun dene verschtehe. Es fangt zuerscht mit Bicycle aa, weil der Schweizer liewer es en „Velo“ heesst. Er hot viel Lehnwadde aus em Franseesisch.

Verleicht bischt du awwer in de grooss Barye suddlich von der Schtadt Bern im Schweizerland un du dreffscht ebber uff um Paad aa un er saagt, „Griessech“! Ich losse dich wisse, ass er dich griesst un will yuscht „hello“ saage. Wann dihr vunennargeht, daet er verleicht „salut“ odder „adye“ saage. Mit „adye“ kummscht du gut fatt awwer verleicht net weeich „salut“. Waer en Bariggeess aa debei gewest, no hett der Schweizer „Geess“ aa gut verschteh kenne. In Deitschland saagt mer yuscht „Ziege“. Un „gewest“ hot mich aa gemaahnt. Der Schweizer saagt net „gewest“ awwer „gsi“. Des lannscht du awwer geschwind.
Wann du dattdriwwe iwwernacht schloofe daetscht, griegscht du ebbes fers Mariyeesse. Du laafscht im Hotel un in die Essstubb nunner fer guder Mariye sage, un sell daet schaffe. Verleicht saagt der Schweizer „guada Morge“ awwer sell macht nix aus. Es hot aa Leit im Schweizerland wu ebbes meh wie „guder Mariye„ schwetze daede, wu es „g“ bissel weecher iss. Sell kummt uff die Gegend aa. Fers Mariyeesse selwert saagt der Schweizer es Morgesse odder mer lest an der Daafel „Zmorge“, wu „zum Mariye“ bedeit.
Im Schweizerland schwetzt mer aa iwwer die Hoiet, fer die Zeit wu der Bauer sei Hoi aernt. Es gebt viel Bauersleit im Schweizerland. Sie hen richtig viel Kieh fer Millich un Kaes mache, wu sie verleicht in en grosse Haffe neiduh daede fer bewaahre. Es Watt „Haffe“ kannscht du dattdriwwe yuuse, awwer eenichsariyets in Deitschland yust mer heidesdaags eher „Topf“. Sell gemaahnt mich draa, ass sobald du mit „yuuse“ aafange daetscht musscht du in dei Schiffel eischteige un iwwer der Atlantik heimrudere, deweil sell en Englisch Lehnwatt iss! Browiere mol liewer „gbrauche“ odder „benutze“!

Es gebt so viel scheeni Leit im alde Land, wu mer gut verschteh kann. Anneri Gegend wie Hesse un es Elsass hen Schwetzer aa, un verleicht verzaehle ich vun dene un meh es naegscht Mol.

Em Iemker sei Winsch

1.So en gleeni Iem zu sei, 				
Fer mich waer ebbes schee.
Mei neii, grossi Familye heesst,
Ich waer niemols allee.

2.Ich hett so viel Geschwischdere,
die mehnscht devun waer’ Meedel.
Es zeehlt dazu die Buwe aa,
Mer finnt sie net so edel.

3. Mei Drohne-Brieder gleich ich net,
Sinn narrisch, faul un dick.
Sie fresse yuscht un hocke rum.
Sie duhne schier gaar nix.

4. Die Keenichin iss unsri Memm,
Hot dausende vun Kinner.
Fer sie iss immer Schwangerzeit,
Doch net emol im Winder.

5. De Ieme ihre Schaffes iss weit bekannt,
So nitzlich, wusslich ‘n Greadur.
Die Wege devun waert ’ne gelehrt.
Wer ihre Lehrern? ‘S iss die Nadur!

6. Mer gheert sofort zume grosse Chor.
Wie fein ‘s brummt, der himmlisch Klang,
Yeder bringt sei eegni Schtimm,
Harmonisch schallt’s, ihre rein Gesang.

7. Was nau? Ich guck so anners aus!
Ferwas sechs Bee, un haarich?
Ferwas mei Aag’ sinn wiescht un bees,
Vier Fliggel, dinn un schtarrick.

8. Ich hab aa en Schtecher grickt,
Ich yuus ihn yuscht in Not,
Ich bin gewehnlich zaahm un braav,
Die feindlich Weschpe schlaag ich dod.

9. Mei eenzig Gleed iss schwarz un gehl.
Ich weer’s gaern alli Daag.
Die Schtreefe druff sinn modisch, gel?
Sie basse mir unne Froog!

10. Ich, die frehlichscht Iem im Kaschde,
Es waer mei greeschdes Glick,
Wann die Fortuna, liewi Fraa,
En niedlichs Meedel, fer mich schickt.

11. Sie witt mei Julia, un ich ihr’ Romeo.
Mer weess voraus ken wie un wann.
Es Schicksal duht’s bschtimme.
So geht’s die Lieb fer Fraa un Mann.

12. So Adem un die Eva, im Gaarde Paradies,
Mir ruhe unnich em Abbelbaam.
Un decke uns mit me Feigeblatt,
Ich glaab gewiss, iss nur en Draam.

13. Newwich enanner mir fliegge fatt,
Mir schwewe ins Freie, ins Blooe hoch.
Nuff un nidder, hie un her
Dann heem zum Karebloch.

14. Vun Blieht waert Schtaab gesammelt,
Vun Bungert, Schwamm un Wies,
Die Waerickieme schtehn eifrich bei,
Un mache devun ihre Hunnich siess.

15. Zuletscht duhn’ mir en Schwenzeltanz.
‘S iss ball Zeit fer schloofe geh.
Mir kuschele innewennich em Schtock,
Bis Friehyaahr dann, atschee!

Edward Quinter (Allentown, PA)
Hiwwe wie Driwwe Award 2024

En Daag in die Schul

Beim Doug Madenford

Uffwache un mei Kuppche Kaffi hawwe
Pack mei Dinge un faahr zur Schul
Copies mache un alles fer der Daag vorbereide
Mach mei Waddefresse uff

Glocke glingt 'Sis acht Uhr
Schtudents kumme in mei Schtubb rei
Mir saage "Guder Mariye" zu enanner
Ich froog eb sie ihre Schpiel geschdrowed gewunne hen
Ich froog eb sie viel Hausarewet ghatt hen

Mir verschpreche die Faahne
Mir heere zu die Bekanntmachinge
Ich seh wer heit net do iss
Ich saag alliepper ihre Notes rauszugriege

Mir fange aa mit Deitsche Grammar zu lanne
Mir schwetze mit neie Vocabulary
Sie mache Fehler
Mir lache

Die Dier brecht uff
En Schtudent mit en Flint schpringt nei
BANG BANG BANG
Greische
Chaos
Blut iwwerall
Kareper uff em Boddem
Der Schiesser schpringt naus un geht der Gang nunner

Meh Greische
Alarms gehne uff
Schmok glaart, Ohre ringe
Schtudents greische
Maege uffgerisse
Brischde uffgeblossen
Gsichder unerkenntbaar
Sirens

Greische
BANG BANG BANG
Meh Greische
Polis greische
Schtudents heile, rufe fer ihre Eldere
Ich schiddel, iss des Echt, iss des realli gschehe?

BANG BANG BANG BANG BANG BANG
"Er iss nunner!"
Greische
"Pennsylvaani Schtaats Polis!"
"Mir kumme!"
Paramedics schpringe nei
Sie bedecke die Kareper
Mir sin rausgenumme

Blut in die Geng
Blut uff die Wend
Blut uff die Boddem
Polis iwwerall
Der Schiesser, uff em Grund, dot

Mir sin drausse genumme
TV Cameras, Reporters, Polis, Feiermenner, EMTs, Helicopters
Iwwerall
Familye widdervereinicht
Ee Paar net

8 Dot
6 Schtudents, 2 Schulmeeschdern
15 verletzt

Gedenke un Bede unsere Weg gschickt
"Ich hab nimmi gedenkt ass so was do gschehe daet."
Ferwas?
En Daag in der Schul

(2024)

Iwwer mei deitsch Schwetzerei

Donald Breininger schwetzt in die Mudderschprooch (2015)

Beim Donald Breininger

Der Sterling Zimmerman hot ken Hoochschul-Lanning ghadde, awwer im Wattshaus an „Wally’s Corner“ hot er Schtories verzaehle kenne. Er hot die Leit als beloge, mer hot’s net glaawe kenne. Un mir hen datt g’hockt – un mir hen gewisst, as es geloge iss. Awwer mer hen g’sehne, wie er als epper reig’feedelt hot, un er hot die Leit des Sach glaawe mache, weescht, as sie sell geglaabt hen nochdem as er’s verzaehlt hot. Un sell hot er viel geduh. Awwer es waar Gschpass, es waar yuscht Gschpass, as mer sellerweg zamme waare… 

Nau, ich weess net wann… mer hen aa annere Bletz ghadde, as mer g’schwetzt hen. Un sell haww ich geduh, eb ich Grunsaulottsch-Reeds gewwe hab, odder Versammling-Reeds; un sell waar die Lieyers-Maetsche. Mir hen ‚Lying Contests‚, ‚Tall Story Contests‚ gsaagt. Un die waare paar Yaahre am geh, eb ich hie gange bin. Un die waare in de neinzeh hunnert sechzich Yaahre; frieh in ‚sixtyone‚, ‚sixty-two‚, eppes wie sell hen sie mich neigeblaudert noh fer datt dezu. Un ich hab net so gut geduh. Datt waare Leit, as uffgewaxe sin mit Deitsch schwetze, Awwer ich hab gelannt debei. Un mer hen als Gschpass ghat. Es waar en Schtory yuscht, as uffgemacht iss. Ich hab oft g’schwetzt vun Gediere:  Ich hab Meis ghadde, as ich uffgezohe hab, un so Sach wie sell. Un mer hot eppes gschpassich rausgemacht. Sell haww ich paar Yaahr geduh.

Un ich weess net, was die aerscht Grundsau-Lottsch waar, as ich g’schwetzt hab; es waar Nummer Eens, weess ich, awwer es waar verleicht mitt in de sechzich rum.

Mei ‚Pop‚ waar immer am saage, was ich duh sott. Er hot als ‚Tschoek‚-Bicher kaaft un er iss als darich gange un hot sie gemarickt. Hot er gsaat, „Nau, des do daed gut laude in Deitsch – un der do aah!“ Er hot seilewes net g’schwetzt sellerweg naryets; awwer – er hot mer viel rausg’holfe sellerweg. Er hot mer als die Bicher gewwe; un er hot viel Maricker drin ghadde – as ich selli verleicht yuuse kennt. Un’s iss sellerweg gange.

Awwer noh hot er gsaat, „Du sottscht hie schreiwe, wu du schwetzscht!“ Haww ich gsaat, „Well, ferwas wott ich sell wisse?“ „Well,“ hot er gsaat, „noh weescht du nau…, du weescht noh, hoscht du Yaahrs devor g’schwetzt do, odder zwee Yaahr zerick; un wu hoscht g’schwetzt vun dem, odder g’schwetzt vun dem.“ Noh haww ich gedenkt, „Ya well, ich kennt.“ Un noh haww ich en Buch uffgemacht. Un es aerscht, as ich drin hab, waar neinzeh hunnert un acht-un-sechzich. Nau, ich hab etliche Yaahr g’schwetzt eb sell; awwer sell iss, wie ich’s Buch uffgemacht hab. Un ich hab’s rausgrickt do dieWoch nau. Un ich waar selwert erschtaunt, wie oft as ich g’schwetzt hab an unnerschittliche Grundsau-Lottsche un Versammlinge, un was ich g’schwetzt hab devun. So wisst ich’s nimmi; eh, ich wisst’s gaar nimmi. Awwer darich em ‚Pop‘ sei „yuscht net uffgewwe“ un „des sott ich duh“ – , un nau haww ich’s.  Nau, wann die Yunge’s mol ee Daag grieyen un verbrenne, noh iss’s fatt!  Awwer’s hot mich, ’s hot mich raus-g’holfe. Ich kann net glaawe, as es so viel Yaahre iss. Ich hab net gemeent as ich so alt warre daed. Awwer – mer dutt.

Wie der Parre Rahn mir gholfe hot

Parre Clarence Rahn schwetzt an en Grundsau Lodsch

Beim Don Breininger

Ich will ebbes verzehle vum Parre Rahn (1898-1977), en Reformed (UCC) Pastor. Nau, der Parre Rahn, zu meine ‚Estimation‚, waar der bescht Pennsilfaanischdeitsch-Schwetzer rumhaer gewest as ich g’heert hab. Un ich daed saage, wann’s net gewest waer fer der Parre Rahn, waerd ich net do fer Deitsch schwetze. Wie ich aus de Schul kumme bin, ich hab geblaant ghat fer noch die Kolletsch geh, awwer es waare zwee Dinger:  Mei Paepp hot gsaat, er weess net wu’s Geld beikummt fer noch die Kolletsch geh; un ich hab schunn en Maedel ghat. Ich hab net gewisst, eb ich nau noch die Kolletsch geh will. Sellemols hot mer achtzeh Yaahr alt sei misse fer en guder Tschabb grieye aryets. Du weescht, mer hot eenich aryets uff de Bauerei schaffe kenne, odder an de gleene Miehle, un Sach wie sell. Awwer fer en Tschabb grieye noch em Grieg, daed mer saage. die ‚Industrial Companies‚ sin kumme in Lecha Kaundi. Mer hen ‚Bethlehem Schtahl‘ ghat, mer hen ’s ‚Mack Trucks‚ ghat, mer hen alle Aarde Seidemiehl ghat… Awwer mer hot achtzeh Yaahr alt sei misse fer en Tschabb grieye an selle Bletz. Ich weess net, eb’s seller Weg waar do, awwer sie hen ehm net gedingt mitaus mer hot en Hoochschul-‚diploma‚ un mer waar achtzeh. Well, wie ich noh schpotyaahrs achtzeh warre bin, haww ich en Tschabb grickt an ‚General Electric‚. Un’s waar en guder Tschabb; ich hab’s gegliche datt, awwer ich waar yuscht, ich denk, drei Yaahr datt. Noh hen sie mir aagebodde fer en ‚Offis‚ iwwernemme drunne in Virginia. Un ich hab gezaehlt fer geh. Ich waar schun g’heiert sellemols; un mir waare nunnergange un hen en Haus g’funne, as mer gegliche hen. Un’s waar alles geblaant fer nunner noch Virginia zieye. Un ich bin zerickkumme… Un mei Schwardaadi iss umg’schtatzt mit Hatzschlaag – un waar g’schtarwe. Un der Parre Rahn iss kumme… Nau, der Parre Rahn waar mei Schwieyermammi ihre Parre. Un noch de Leicht iss er kumme zu mer, un hot gsaat, „Du kannscht net noch Virginia geh.“  Haww ich gsaat, „Ferwas? Des iss en guder Blaan; des sott gut ausmache…“ /– „Ya, awwer,“ hot er gsaat, „dei Familye braucht dich do.“ Hot er gsaat, „Dei Familye…, eh, du duhscht des Gegend verlosse, dei Arrebschaft in des Pennsilfaanisch Deitsch schwetze,“ hot er gsaat. „Dei Familye braucht dich, dei Schwieyermammi braucht dich nau,“ hot er gsaat, „dei Karich braucht dich… Wann du fattgehscht,“ hot er gsaat, „kummscht du nimmi zerick, un du vergescht all des.“ Un ich hab bissel gedenkt driwwer, awwer ich hab net gewisst was zu duh.

Noh iss er nochemol kumme, der Parre Rahn. Noh hot er gsaat, „Hoscht du iwwergedenkt, was ich dir ausgelegt hab?“ /–“Ya,“ haww ich gsaat, „ich weess net was zu duh. Awwer ich meen ich sott geh; es iss en guder Blaan…“ Un er hot mich widder rausg’schwetzt – un ich bin do deheem gebliwwe. Un nau, wann ich zerickguck, daed ich saage, sell waar ’s beschde Ding, die beschde ‚Blaans‘, as epper mir seilewes gewwe hot. Sell hot der Parre Rahn geduh fer mich. Un…

Der Parre Rahn waar en Schwetzer, er hot schwetze kenne uff eenich eppes: en Schubbkarichraad, odder en Fensposchde, an eenich eppes wie sell hot er schwetze kenne; un er hot en ganze Schtory rausgemacht – mit sei annere Schtories, un iss widder zerick uff sei Blaan kumme, un hot ausgelegt – en guder Weg zu lewe. Un er hot mer viel raus-g’holfe. Ich hab oft newich ihm g’hockt an ‚re ‚Banquet‘ aryets, an ‚re Grundsau Lottsch odder en Versammling. Un er hot sei glee schwatz Buch im Rocksack ghadde. Un noh, nochdem as mer gesse hen, hot er in sei Rocksack gelangt un hot’s glee Bichli rausgenumme, un hot’s uffgemacht. Un do uff em Blaatt waare drei Wadde gewest. Noh hot er’s Blaatt rumgedreht, noh waare noch zwee Wadde uff sell. Un er hot als des Buch geguckt, noh hot er’s zugemacht un hot’s widder in der Rocksack g’schteckt. Un uff selle fimf Wadde, odder sechs Wadde, hot aer fer zwansich Minudde g’schwetzt. Un aer hot en Schtory ghat, as wunnerbaar waar! Mer hot en ganzi Woch hinnenooch, hot mer denke kenne vun was as er ausgelegt hot – un was es gemeent hot zu unser Lewe. Er hot’s saeme Ding geduh in Englisch. Awwer in Pennsilfaanisch Deitsch – die Wadde, as er geyuust hot un der Weg, as er Sach ausgelegt hot, es waar yuscht wunderbaar! Er hot en ‚Tape Recorder‚ ghat un er hot sei Sache all ge-‚taped‚. Un noh hot er gsaat, „Du sottscht des aa duh,“ hot er gsaat, „du sottscht des ‚tape‚-e; noh nemm’s heem, un harrich’s ab. Noh kannscht du sehne, was fer Fehler as gemacht hoscht.“ /–“So“, hot er gsaat, „des sin Wadde alsemohl in Deitsch, hoscht du englische Wadde g’yuust,“ hot er gsaat. „Un wann du des abharrichscht, heerscht du sell.“ Un noh fer Grischtdaag, ee Yaahr haww ich en ‚Tape-recorder‚ grickt. Noh haww ich zu de Fraa gsaat, „Ferwas hoscht du gewisst as ich so en ‚Taperecorder‚ hawwe hab wolle?“ Noh hot sie gsaat, „Ei, der Parre Rahn hot’s kaaft, ich hab’s kaaft vun ihm. Er hot’s mer kaaft as ich’s dir gewwe kennt fer Grischtdaag.“Un so, ich hab vun sellem aa Zeit haww ich’s als ab-g’harricht. Un es iss wunderbaar wie mar sich selwert abharricht, un sehnt wu mar Fehler macht. Un mar kann sellerweg lanne. Un sell iss der Weg, as er mer raus-g’holfe hot.  En wunderbaarer Mann.

Vendus un Grundsei Lodsche

Don Breininger (vanne rechts) baut 1972 an Grundsau Lodsch Nummer Eens

Beim Donald Breininger

Wie ich in die Hoochschul gange bin, es waar mei zwett letscht Yaahr, iss mei anner Gremmpaepp g’schtarrewe. Un noh hot mei ‚Pop‘ en Vendugroyer gedingt fer die Vendu duh. Un noh hot der Groyer zum Pop gsaat, „Wann ihr epper in de Freindschaft hen fer schreiwe, fer’s uffschreiwe was verkaaft iss, un es Geld neinemme, noh kenne nihr bissel Geld schpaare.“ Noh hot der Popp gsaat zum Groyer, „Ya, ich glaab, as der Yung sell duh kann!“ Un, ya well, er hot en Bord kaaft fer die Babiere druff duh – un ich hab Vendu g’schriwwe. Un der Groyer waar so schtoltz wie ich ausgemacht hab; es hot alles ausg’halde un so wie sell. Un noh hot er mich g’frogt fer helfe Vendu schreiwe vun sell aan’s Zeit. Un sell hot g’holfe fer Pennsilfaanisch Deitsch zu schwetze. En latt vun de Vendu-e … sie waare net in Deitsch, awwer es grebbscht Deel waare Bauere-Vendu sellemols. Mer hot Hausrot aa ghat, awwer – en latt Bauerevendu. Friehyaahrs, des waar velleicht alle Owed. Die waare als oweds gewest – as wie Samschdaags; samschdaags waar’s darich der Daag. Un, well, ich hab aafange Vendu schreiwe; un die Bauer – ‚baddich vun Baricks Kaundi, eh, geyich Lecha Kaundi – die sin als reikumme un die hen Deitsch g’schwetzt zu mer. Well, ich hab „ya“ un „nee“ saage kenne; awwer es Deitsch antwadde iss net gut gange. Awwer de lenger as ich’s geduh hab, hawwich als meh Wadde dezu duh kenne; un iwwer die paar…, eh, es hot net lang genumme – velleicht zwee-drei Yaahr, waar ich am Antwatt gewwe zu de Bauwer as reikumme sin. Un sell hot viel g’holfe fer deitsche Wadde lanne, fer sie zu Yuus mache, un selleweg, eh, selleweg fattgeh mit de Schprooch, daed ich saage.

Noh, an selle Zeit waare die Grundsau-Lodsche viel am geh, abaddich Nummer eens. Nummer eens waar ’s-aerscht; ’s iss schiergaar en hunnert Yaahr as sell schunn am geh iss. Un sellemols waar’s viel am geh. Des sin als siwwe bis nein hunnert Leit rauskumme, Mannsleit, sin rauskumme fer die Nummer eens Grundsau Lottsch. Un sell waar en gross Dings. Es waar ’s-aerscht g’halde in Allentown. Un noh sin sie noch Northhampton; datt waar en ‚Community Center‘, as sie meh Leit neiduh hen kenne. Un datt waar ’s-grebbscht Deel, fer etliche Yaahr, waare nein hunnert Mannsleit rauskumme fer selli Grundsau Lottsch.

Un noh, mit meim „Raetzlicher-gewwe“ an de ‚Literary Society‘, der Sterling Zimmerman – un ich kumm widder zum Sterling Zimmerman – hot mer gsaat, „Donnie,“ hot er gsaat, „ich glaab, as du browiere kenntscht fer bissel Deitsch – en glee Reed –, gewwe,“ hot er gsaat, „e bissel schwetze.“ –“Oh,“ haww ich gsaat, „ich kann sell net duh.“ –“Yo!“ hot der Paepp gsaat; er glaabt aa, as ich’s duh kennt, hot er gsaat. /Un sie hen mich nei-geblaudert… Un sellemols hen sie als zwee Reeds ghat an’re Grundsau Lodsch – der Haabtschwetzer, un noh hen sie vannenaus en Schwetzer ghat, as net so gut waar. Un ich waar debei fer „net so gut“ zu sei. Awwer ich waar noh datt debei. Un noh – sell hot mei Schwetzes g’schtaert in annere Dinger…, as am geh waare an de Zeit. Eh, ich weess nimmi, wie alt as ich waar, awwer es muss so an neinzeh hunnert un sechsich gewest sei. Un sell iss schunn vier-un-sechsich Yaahr zerick. Awwer sell iss, wie’s aag’fange iss. Un’s waar darich der Sterling, as ich sell aagfange hab zu duh.  Ich will bissel des auslege:  En Reed an’re Grundsau Lodsch odder an’re Versammling iss en latt gude Schtories mit noh gude Gedanke debei. Mer browiert fer die gude Gedanke neiriehre zu de Schtories, as mer am schwetze iss devun.

Wie ich glannt hab deitsch schwetze

Beim Don Breininger

Der Butch Reigart hot mich paarmol g’frogt fer mei Lewenslaaf gewwe. Nau, ich hab net viel gewisst vun meim Lewenslaaf, – des iss yuscht Daag fer Daag darich die Welt gange. Awwer zidder ass er mich nau g’frogt hot fer den Owed dohaer kumme,  hawwich deel Sache uffgeguckt – un ich hab mehner g’funne ass ich gemeent hett as ich wisst. Un ich kann verleicht zwee odder drei Schtunn schwetze, wann ihr sell wodde. Nau, wann eenichebber ebbes hot zu frooge odder ebbes net verschteht, duht eier Hend in die Heeh un winkt bissel, un seller Weg schtobbe mer graad un duhne’s ausrechle. Ich weess net, was ihr verleicht net verschtehne odder verleicht henn ihr ebbes meh zu frooge – froogt’s an de Zeit, un mer kenne’s noh darichfiehre.

Werley’s Corner in Lechaa Kaundi. Datt hot aa der Sterling „Tiny“ Zimmerman (1921-2000) gewuhnt.

     Der Butch hot mich g’frogt: Wie hoscht du g’schtaert des Pennsilfaanisch Deitsch schwetze? Well, ich hab bissel gedenkt, un es geht zerick noch „Wally’s Korner“; nau, Wally’s Korner iss „Werley’s Corner“ in Englisch. Un die Deitsche in unser Gegend henn immer, wann’s en Eck aryets waar, henn sie’s „Corner“ g’heesse. Sie henn’s ken Eck g’heesse. Heidesdaags, wann ebber  Pennsilfaanisch Deitsch schwetzt in unser Gegend un an die gleene Schteddlicher guckt, saage sie net „Corner“, sie saage „Eck“. Awwer mir henn net „Eck“ gsaat, mir henn „Corner“ gsaat. Un Wally’s Corner iss, wu ich gewuhnt hab fer die aerschde fimf Yaahr.

     Nau, Wally’s Corner hot ebbes notwennich – un sell iss die Zimmerman’s Freindschaft. Wieviel henn g’heert vum Sterling Zimmerman? Net viel henn. Well, der Sterling Zimmerman hot viel g’schwetzt an Versammlinge un Grundsau-Lottsche. Un er hot viel zuh duh ghatt mit de pennsilfaanisch deitsch Schprooch uffhalde in unser Gegend. Un es waar, ass ich datt im Schteddel gewuhnt hab in mei aerschde Yaahre, ich hab nix g’heert ass wie Pennsilfaanisch Deitsch. Es waar darich der Grieg, mer hot ken ‚Rations‘…, alles waar ge‚rationed‘ gewest, mer hot kenn Gaes grieye kenne, mer hot ken ‚Teiers‚ kaafe kenne, die Maschine henn in die Schepp g’schtanne, – un die Nochberschaft iss beinanner gebliwwe. Samschdaags, wann des Hof-arewet g’schafft waar un alles uffgeraamt, un’s iss geye oweds kumme, iss alle-ebber im Schteddel nunner an’s Wattshaus geloffe. Un datt hen mer uff de Portsch g’hockt. Un ich waar’s eensichscht Kind im Schteddel. Un ich hab nimmand ghatt fer mit schpiele, so hawwich uff de Drebbe g’hockt, vanne an de Portsch. Un ich hab abg’haricht: die Schtories, ass sie verzaehlt hen, wie sie als geloge  henn zu nanner, un wie sie als Gschpass gemacht henn mit nanner… Un sell iss, was ich gelannt hab.

Die Scheier vun Werley’s Corner mit Scheierschtanne.

     Nau, ich hab net gelannt fer Deitsch schwetze deheem. Die Memm …, mei Memm un mei ‚Pop‘, henn Englisch zu mir g’schwetzt, un zu mei Brieder noh schpaeder … Awwer all die annere Leit henn Pennsilfaanisch Deitsch g’schwetzt. Un so, ich bin uffgewaxe mit alles verschteh, awwer ich hab’s net g’schwetzt. Mei Memm hot in de Frocke-Faeckdry g’schafft in Allentown; un die Leit, die Weibsleit datt, henn Gschpass gemacht vun’re weil sie so dutchified“ waar. Un sie hot net hawwe wolle, ass mir Buwe uffwaxe daede un waerde es ’saem’e Weg. Mei Graemmemm hot immer Deitsch g’schwetzt zu uns – un mir henn Englisch geantwatt. Un wie die Memm in die Schtadt g’schafft hot in Allentown, noh hot sie als zu de Graemmemm gsaat, „Schwetz kenn Deitsch zu de Buwe, schwetz Englisch! Ich will hawwen ass ihr Englisch schwetze.“ Awwer die Graemmemm hot ‚re net g’folligt. Un die Graemmemm hot immer Deitsch g’schwetzt. Un darich die Graemmemm hawwich gschtaert lanne fer’s Deitsch zu schwetze. Mei Graemmemm waar voll Raetzlicher. Wissen ihr, was Raetzlicher sinn? – Des sinn „rhymes“. „Ah-Beh-Tseh, die Katz hockt im Schnee; der Schnee geht weck, die Katz hockt im Dreck.“ Un noh, wie ich in die Schul gange bin, hawwich sell als gsaat. Un noh…, mer hot kenn Deitsch schwetze darefe an die Schul sellemols, gaar net, net iewens draus im Schpielland. Un noh, abaddich ee Maedel iss immer nei-g’schprunge zu die Schulheldern un hot gsaat, „Der Donald iss widder net Englisch am schwetze, er iss am Deitsch schwetze!“ Un ich bin als in Druwwel kumme; noh haww ich als drei odder vier Daag drin hocke misse bei de Schultietscher. Awwer ennicher, die Graemmemm hot mer so Sach wie sell gelannt. Eh, „Unser aldi Windmiehl geht die Schtrooss naus, duht die Kieh naus, bringt die Schoof heem; waerscht net nuff gegraddelt, waerscht net runner g’falle; hettscht mei Schweschder g’heiert, waerscht mei Schwoger warre!“ Die hot Dutzende un Dutzende vun selli! Sie hot sie aussewennich gewisst. Un noh hot sie mich als gelannt fer selli saage.

     Un noh kummt mer in unser Nochberschaft…, waar en ‚Literary Society‚, henn sie’s g’heesse. Un eemols der Munet, der aerscht Samschdaag vun yeder Munet sin sie zamme kumme. Sie henn als ‚Debates‘ ghadde, Dischbediere, un Sach wie sell in e ‚Program‘. Un noh hen sie als gebrowiert fer die yungi Leit grieye un annere Leit aa, verleicht fer eppes schpiele odder saage. Un noh hot die Graemmemm mich mitgenumme un gsaat, „Nau, saagscht du sell, was ich dich gelannt hab!“ Un noh hawwich die Reetzlicher gsaat. Un noh, wie ich greesser warre bin, hawwich als lengere gelannt un selleweg gsaat. Un sell waar es Aafang, daed ich saage, vun Pennsilfaanisch Deitsch schwetze. Ich hab net g’schwetzt mit nimmand, awwer ich hab Deitsch „gsaat“. Awwer ich muss saage, wann’s net gewest waer fer mei Graemmemm, ich glaab net, ass ich so fatt gelannt hett fer Deitsch zu schwetze. Awwer die Graemmemm hot’s yuscht net uffgewwe; sie hot Deitsch g’schwetzt. Es hot nix ausgemacht, wann ich Englisch geantwatt hab, sie hot eenicher Deitsch g’schwetzt. Un mer hen nanner verschtanne sellerweg.

(Talk at Muddy Creek Library, March 15, 2024 – Der erscht Deel)