Schlagwort-Archive: Pennsylvania German

‚S Katz Deitsch Schtick: Vum Rege

Wann’s reggerich waar im Friehyaahr Yaahre zerick

Loss uns schwetze iwwer was zu duh uff en kalder, reggeriger Daag im Friehyaahr. Mir hen Yaahre zerick als Karepetlumpe gschnidde un zammegenaeht. Die waare no uff en groosser Balle gerollt fer zum Weewer odder zu der Kaundidscheel, wu die neie Karepet gemacht warre sin. Deel hen mir aa selwert gflochde un hen so runde Karepet rausgemacht fer uns. Mir hen als noch eens in unser Bettschtubb.
Hausbutze hot mer duh kenne—alles as wie die Karrepet naushenke uff der Weschlein fer gloppe. Schublaade hot mer gebutzt un neie Zeiding in die Schublaadboddem gelegt. Alle Boddem hen uffgewesche sei misse mit heemgemachde Seef. Die Wend hen aa abgewesche sei misse, so as alles schee sauwer waer bis es naegscht mol butze—im Schpotyahr.
Mer hot Niss rausgemacht: Walniss, Hickerniss. Un mer hot die geglobbt mit en Biggeleise un en Hammer. Mer hot es Eise im Schooss ghowe. Die Niss hen mer no rausgemacht vun die Schale mit en Sackmesser odder en Nisspick. Es waar schee fer so “Double Eagles,“ was mir en ganze Helft vun en Hickernuss gheesse hen, rausmache. Die waare schee fer uff die Grischtdaagskichlicher zu dricke. Sie hen aa gude Kuche un Boi gemacht. Deel hen mir aa in Taffy gemacht, wann es aus Melassich gemacht waar odder brauner Zucker. Als emol hen mir Grundniss in der Melassich-Taffy. Mir hen aa als Pulltaffy gemacht.
Welschkann hen mir aa oft gscheelt uff reggeriche Daage. Wann die Kolwe darich der Welschkann-Schaeler gange sin, waare als noch paar Kanne uff die Grutze. Die hen mir all abgemacht. Un mer hot der Schaeler net zu schtarick drehe darefe; yuscht langsam genunk fer die Arewet hatter mache, schunscht waere noch viel meh Kanne uff die Grutze gelosst. Die Grutze hen mir im Offe verbrennt im Summer.
Mir hen aa als Grummbiere gschnidde fer blanze. Yeder Schtick hot en Aag hawwe misse. Die Brotpanne hen mer oft gebutzt mit Seefelock un Holzesch. Des hot mer im Weschheisel geduh. Messere hen mir aa gscharreft uff en Schleifschtee unnich em Vorschutz. Des waar als en gudi Zeit, der Garret zu hausbutze. Mir sin darich all die alde Sache gange, awwer nix waar nausgschmisse.
En reggericher Daag war aa en gudi Zeit fer Gleeder flicke. Es Geilgscharr hot mer butze kenne mit heess Wasser un Seef, un no hot mer’s gschmiert fer es lummerich mache. Wann es schteif warre is, dann hot’s Ledder glei Schprunge nei grickt, un es hot verreisse kenne.
Der Keller hot mer uff so en Daag butze kenne. All die Schpinnewewe hen vun die Balke gebutzt sei misse. Der Grundboddem hot gekehrt sei misse, die Henklaade fer es gekaennt Sach hen gewesche sei misse. Alles hot in Addning sei misse, fer es Sach, as vun der kummende Ern in der Keller gebrocht sei watt. Die menscht Zeit hot die Arewet gschafft sei kenne, wann’s gereggert hot odder net. Awwer mehner vun die Familie hen helfe kenne, wann sie ihre annere Tschabbss im Feld odder an die Scheier net duh hen kenne.

Norman C. Hoffman

‚S Katz Deitsch Schtick: Mariyets un Owets

Mariyets un Owets

Mariyets scheint die Sunn so schee,
Owets geht der gehl Mund uff;
Mariyets leit der Daa im Glee,
Owets dreet mer drucke druff.

Mariyets singe all die Veggel,
Owets greischt die Laabgrott arig;
Mariyets globbt mer mit dem Fleggel,
Owets leit mer schun im Sarrig.

Alles dutt sich ennere do,
Nix bleibt immer so wie nau;
Was ehm Freed macht, bleibt net so,
Watt gaar arig ball hatt un rau.

Drowwe watt es annerscht sei,
Datt, wu’s nau so bloh aussicht;
Datt is mariyets alles fei,
Datt is owets alles licht.

Mariyets is datt Freed die Fill,
Owets is es aa noch so;
Mariyets is ehm’s Hatz so schtill,
Owets is mer aa noch froh.

Ach, wie dutt’s mich doch gelischde
Naach der blohe Wohning datt;
Datt mit alle gude Grischde,
Freed zu hawwe, Ruh alsfatt.

Wann sie mich ins Graab neidraage,
Greint net, denn ich hab’s so schee;
Wann sie “Es is Owet” saage,
Denkt, bei Ihm is’s eenerlee.

Emanuel Rondthaler (1815-1848)

‚S KATZ DEITSCH SCHTICK

Im Moi

Im Moi, do kumme
Die Blaedder un Blumme;
Was is es doch immer im Moi so schee!
‚S is alles so frehlich,
Mer fiehlt sich so seelich,
Es macht ehm en Freed fer naus zu geh.

Die Veggel duhn singe, die Felder sin grie,
Die Fensemeis huppse am Riggel dehie,
Es schtreichelt der Wind so darich die Beem,
Die Ieme, sie hole der Hunnich schun heem.

Die Fleddermeis kumme,
Die Moikeffer brumme,
Der Voggel baut’s Nescht un legt sei Oi.
‚S is alles blessierlich,
Un des is nadierlich
Im frehliche, seeliche, glickliche Moi.

John Birmelin (1873—1950)

‚S KATZ DEITSCH SCHTICK

Der Schwallem

Es gebt ken Voggel, as meh en Deel is vun ‚re Bauerei wie der Schwallem. Friehyaahrs kummt er gfloge—vun wu weess mer net—un’s erscht Ding, as er dutt, is paarmol unnich em Vorschuss naus un neifliege. Es nemmt net lang, no hot er schun sich en Balke rausgsucht, wu er sich en Nescht hiebaue will.

Wann’s mol ans Hoimache geht un’s Weeze un Hawwer reifaahre, is er aa debei. Ken annrer Voggel bekimmert sich um der Bauer un sei Arwet. Der Schwallem awwer fliegt newe em Leederwagge her vun friehe Mariye bis zum schpoode Owet. Hoch in die Luft schiesst er, dann schwimmt er wie en Wolk im Himmel, un no uff eemol segelt er widder runnerzuus de Hoiheife odder Weezeschock zu. Es scheint, wie wann er sei Lewe net mied warre daet. Des is der Schwallem.

Hoscht yemols gheert, ferwas as er sich uff ‚re Bauerei mit em Bauer un Vieh so deheem macht?

Meh as wie 300 Yaahr zerick sin die erschde deitsche Leit naach Pennsylvaani kumme. Sell Zeit, saage sie, haett’s noch ken Schwalme gewwe. Die Leit, as riwwerkumme sin, hen net immer bezahle kenne fer die Rees. No hen die Schiffleit sie als verkaaft zu annre Leit, bis sie die Rees abbezahlt ghat hen. Sell waar aa der Fall mit’m Mann, as ich verzaehle will vum. En geizicher Bauer hot ihn kaaft. Siwwe Yaahr hot er schaffe misse—ball Daag un Nacht—bis er sich abverdient hot ghat.

Wie die siwwe Yaahr uff waare, hot er en Meedel gheiert, as aa so wie er vun Deitschland riwwerkumme waar un net fer ihr Rees bezahle hot kenne. Weit ins Land nei sin sie gezoge un hen datt aafange bauere. Es Land hen sie glaare misse—alli Zoll devun. Es waar der zwett Summer, as sie uff ihrm eegne Schtick Land gewuhnt hen, wie em Mann die Geil darichgange sin un er unnich der Wagge gschmisse is warre un die Lood Hoi iwwer ihn gfaahre.

Eb er die Aage ’s letscht Mol zugedrickt hot, hot er noch eemol sei gleener Buh sehne wolle. Wie sei Fraa ihn uff die Bruscht gelegt hot, hot er in seim Buwli sei Ohr gepischbert—laut schwetze hot er nimmi kenne—as er schee uff sei Memm achtgewwe sett, wann er mol uffgewaxe waer. Es Buweli hot awwer nix vun all dem verschtanne—es waar yuscht bissli iwwer en Yaahr alt.

No hot der aarm Mann fer immer die Aagedeckel zugemacht. Ehrlich waar er im Lewe gewest un in sei Gott hot er fescht geglaabt. So is er in der Himmel kumme.

Im Himmel um ihn rum waare all die annre so froh, wie’s in de Biewel schteht, as sie datt drowwe sin. Awwer der aarm Bauer waar draurich. Er hot immer heile misse, wann Gott ihn gsehne hot.

Mol emol wie Gott ihn gheert hot heile, is er zu ihm gange fer ihn drooschde. Es waar’s erscht mol, as sei Lewe epper im Himmel draurich waar. No hot Gott ihn gfrogt, was uff seim Hatz waer. Dann hot der aarm Bauer Gott verzaehlt vun seine Fraa un seim glee Buwli, un wie er so froh gewest is drunne uff seinre gleene Bauerei. Er wott widder nunner.

Gott, wie er gsehne hot, as alle Zuschpruch umsunscht waar, hot em aarme Bauer sei Winsch, widder hinunner uff die Erd zu geh, in Werklichkeet gsetzt.

In en Voggel hot Gott ihn verennert. Ken Dier is Gott liewer as en Voggel. Kenner fallt ya aus de Luft, as er’s net weess. Daage un Daage hot’s genumme, bis der aarm Bauer uff die Erd widder kumme is.

En Nescht fer’n Heemet hot er iwwerall gsucht—uff Beem, unnich em Dachlaade, im Busch un im Feld—awwer nariyets hot em recht gebasst. Mol ee Daag hot er sei Fraa un Buwli drauss unnich em Vorschuss uff die Gnie gfunne am beede zu Gott fer sei Seel. Ken bessrer Blatz as wie en Betort hot er sich denke kenne fer en Nescht baue, un so hot er sich im Balke unnich em Vorschuss—beim Vieh un de Mensche—en Heemet gemacht.

Un datt hot er achtgewwe uff sei Familie un sei Vieh, an de Scheier un uff de Felder. Beim Hoi un Weeze eifaahre waar er aa debei zu sehne, as alles gut gange is. Schpootyaahrs is er als hiegfloge—mer weess net wu—un friehyaahrs heemkumme. Alle Yaahr is es so gange, bis sei Fraa selwert die Aage zugemacht hot. No mol ee Daag—es waar Schpootyaahr—is er fattgfloge, un sell Friehyaahr net widder kumme.

Niemand weess, was gschehne is—Gott awwer losst ken Voggel aus de Luft falle, as er’s net weess.—Un heit noch, meh as wie 300 Yaahr dernaach, gebt en Voggel acht uff en Bauer, sei Scheier un Vieh, sei Busch un Felder. Seller Voggel is der Schwallem.

Alfred Shoemaker

‚S KATZ DEITSCH SCHTICK

Der Oschderoierbaam

„Lange Yaahre zerick hen unsere Voreldere viele Gewohnheide vum alde Land mit naach Amerika gebrocht. Eens devun waar der Oschderoierbaam. Weil alles frieh im Friehyaahr so drieb un leer is, hen sie gfarebde Oier uff en Baam ghenkt fer alles schenner gucke mache. Do in Pennsylvaani duhne viele Leit widder die alt Gewohnheit zum Lewe bringe.

Mer nemmt rohe Oier un dutt sie ausblose. Fer sie ausblose, muss mer an de zwee Enner mit ‚me Schtechnoodel schtecke, un dann drin rumriehre bis der Dodder un es Weiss vum Oi gut uffgschtarrt sin, dann am eende End neiblose, so as es Schtofft am annere End raus kummt. Denno hen sie die leere Schale gfarebt.

Wie hen sie die Farewe gemacht? Fer en goldenes Gehl mache, hot mer en halwes Kuppche Rinn vum Hickernissbaam genumme, fei uffgebrocht, zwee Kuppche Wasser, en Teeleffel Essich un en Patz Allau. Die Brieh hot mer fer en halwi Schtunn langsam gekocht, un denno die Oierschale dezu nei (odder die hattgekochde Oier in der Brieh gemacht).

Deel vun die Oier waare aa „Binsegraasoier.“ Sie hen sich Binsegraas aus der Wiss uffgsammelt, hen’s weech Marick mit ‚me dinne Droht rausgschowe un hen dann mit ‚em Marick die Oier schee gschmickt. Wann die Oier faddich waare, hen sie sie uff en Baam ghenkt fer alli-epper Blessier zu gewwe.“

Barbara Miller  (1932-1998)

‚S KATZ DEITSCH SCHTICK

Matz

Der Munet Matz iss wiescht un schee,
Es iss ihm net zu draue;
Den kammer nie net recht verschteh,
Iss eens vun denne schlaue.

Mol kummt er rei wie en Leeb so wild,
Geht naus ass wie en Lamm;
Mol iss er aafangs schee un mild,
Am End noch druwwelsaam.

Nau iss der Winder ball verbei,
Die Sunn verschmelzt der Schnee,
Un zimmlich ball watt’s Friehyaar sei,
Un’s Wedder widder schee.

Nau geht der Bauer naus uff’s Feld,
Un fangt mol aa zu bluge;
Er weess, er braucht ball widder Geld –
Im Winder kann er ruhge.

Er schteht schun uff var Daageslicht,
Schunscht grickt er net viel ausgericht –
Er braucht aa Geld fer Taxe.
So geht’s mol uff de Bauerei,
So watt’s aa, denk ich, immer sei,
So lang, ass Hinkel gaxe.

John Birmelin (1873-1950)
Langschwamm, Baricks Kaundi

‚S KATZ DEITSCH SCHTICK

Das Gwilderei

Die Mary is en gudi Fraa,
Des will ich am erschde saage.
Sie dutt net gehe un Geld verblose
Odder uff der Weg rumyaage.

Sie butzt des Haus un wescht die Gleeder
Drei- odder viermol die Woch
Un all die Nochberschaft iss gewiss
Sie iss en gudi Koch.

Awwer wann der Winderkalt mol kummt
Un Schnee dattdraus rumblost,
No kummt en fremdi Nadur in sie –
Ich wees net, was iss los.

Zum erscht muss alles aus die Schtubb,
En holzich G’schtell kummt rei.
No watt en Gwillt datt fescht geschpellt:
Er guckt so frech un frei.

Der Gwillt, es iss so gross un lang –
Die Schtubb is yo ganz voll.
‚S iss schier kenn Blatz fer newe deich –
Verleicht en Vaddelzoll.

Sie heesst die Nochbersweibsleit all,
Die Betz un die Matilda,
Un alles schunscht watt z’rickgepuscht:
Sie hocke datt un gwilde.

Sie schwetze datt vun all Geschicht
Ass mer sei Lewe denke daet.
Sie gehe datt deich vun Adams Geschicht
bis 1988.

Des Nochberskindli graddelt datt;
Es hot die Hosse g’fillt.
Die Weibsleit henn’s noch net vermerkt,
Sie hocke datt am Gwillt.

Die Supp hot paarmol iwwergekocht
Un die ganz Kich gefillt.
Die Weibsleit henn’s noch net vernumme:
Sie bleiwe uscht am Gwillt.

Der Gwillt watt endlich faddich gemacht
Un alles weck geduh.
No geht mer frehlich in das Bett –
Mer grickt mol endlich Ruh.

Der naegscht Owed kummt mer widder heem –
Mer hockt uscht hie un brillt,
Weil es erscht Ding, ass mer sehnt
Datt drin iss noch en grosser Gwillt.

Un so geht’s aan der Winder lang,
Bis ihre Finger geschwellt.
No all uff eemol is es verbei –
Mir misse in der Gaarde.

Der ganz Summer henn mir’s schee,
‚S iss alles z’rick im Blatz –
No geht das Lewe widder gut –
Ich hab widder en Fraa.

Awwer wann der Winder widder kummt
Un die Daage warre katz,
No kummt sell Ding widder uff:
Der yaehrlich Gwildesschmatz.

Clarence Miller
Medford (WI)