Schlagwort-Archiv: Pennsylvania Dutch

‚S KATZ DEITSCH SCHTICK

Im Moi

Im Moi, do kumme
Die Blaedder un Blumme;
Was is es doch immer im Moi so schee!
‚S is alles so frehlich,
Mer fiehlt sich so seelich,
Es macht ehm en Freed fer naus zu geh.

Die Veggel duhn singe, die Felder sin grie,
Die Fensemeis huppse am Riggel dehie,
Es schtreichelt der Wind so darich die Beem,
Die Ieme, sie hole der Hunnich schun heem.

Die Fleddermeis kumme,
Die Moikeffer brumme,
Der Voggel baut’s Nescht un legt sei Oi.
‚S is alles blessierlich,
Un des is nadierlich
Im frehliche, seeliche, glickliche Moi.

John Birmelin (1873—1950)

‚S KATZ DEITSCH SCHTICK

Der Schwallem

Es gebt ken Voggel, as meh en Deel is vun ‚re Bauerei wie der Schwallem. Friehyaahrs kummt er gfloge—vun wu weess mer net—un’s erscht Ding, as er dutt, is paarmol unnich em Vorschuss naus un neifliege. Es nemmt net lang, no hot er schun sich en Balke rausgsucht, wu er sich en Nescht hiebaue will.

Wann’s mol ans Hoimache geht un’s Weeze un Hawwer reifaahre, is er aa debei. Ken annrer Voggel bekimmert sich um der Bauer un sei Arwet. Der Schwallem awwer fliegt newe em Leederwagge her vun friehe Mariye bis zum schpoode Owet. Hoch in die Luft schiesst er, dann schwimmt er wie en Wolk im Himmel, un no uff eemol segelt er widder runnerzuus de Hoiheife odder Weezeschock zu. Es scheint, wie wann er sei Lewe net mied warre daet. Des is der Schwallem.

Hoscht yemols gheert, ferwas as er sich uff ‚re Bauerei mit em Bauer un Vieh so deheem macht?

Meh as wie 300 Yaahr zerick sin die erschde deitsche Leit naach Pennsylvaani kumme. Sell Zeit, saage sie, haett’s noch ken Schwalme gewwe. Die Leit, as riwwerkumme sin, hen net immer bezahle kenne fer die Rees. No hen die Schiffleit sie als verkaaft zu annre Leit, bis sie die Rees abbezahlt ghat hen. Sell waar aa der Fall mit’m Mann, as ich verzaehle will vum. En geizicher Bauer hot ihn kaaft. Siwwe Yaahr hot er schaffe misse—ball Daag un Nacht—bis er sich abverdient hot ghat.

Wie die siwwe Yaahr uff waare, hot er en Meedel gheiert, as aa so wie er vun Deitschland riwwerkumme waar un net fer ihr Rees bezahle hot kenne. Weit ins Land nei sin sie gezoge un hen datt aafange bauere. Es Land hen sie glaare misse—alli Zoll devun. Es waar der zwett Summer, as sie uff ihrm eegne Schtick Land gewuhnt hen, wie em Mann die Geil darichgange sin un er unnich der Wagge gschmisse is warre un die Lood Hoi iwwer ihn gfaahre.

Eb er die Aage ’s letscht Mol zugedrickt hot, hot er noch eemol sei gleener Buh sehne wolle. Wie sei Fraa ihn uff die Bruscht gelegt hot, hot er in seim Buwli sei Ohr gepischbert—laut schwetze hot er nimmi kenne—as er schee uff sei Memm achtgewwe sett, wann er mol uffgewaxe waer. Es Buweli hot awwer nix vun all dem verschtanne—es waar yuscht bissli iwwer en Yaahr alt.

No hot der aarm Mann fer immer die Aagedeckel zugemacht. Ehrlich waar er im Lewe gewest un in sei Gott hot er fescht geglaabt. So is er in der Himmel kumme.

Im Himmel um ihn rum waare all die annre so froh, wie’s in de Biewel schteht, as sie datt drowwe sin. Awwer der aarm Bauer waar draurich. Er hot immer heile misse, wann Gott ihn gsehne hot.

Mol emol wie Gott ihn gheert hot heile, is er zu ihm gange fer ihn drooschde. Es waar’s erscht mol, as sei Lewe epper im Himmel draurich waar. No hot Gott ihn gfrogt, was uff seim Hatz waer. Dann hot der aarm Bauer Gott verzaehlt vun seine Fraa un seim glee Buwli, un wie er so froh gewest is drunne uff seinre gleene Bauerei. Er wott widder nunner.

Gott, wie er gsehne hot, as alle Zuschpruch umsunscht waar, hot em aarme Bauer sei Winsch, widder hinunner uff die Erd zu geh, in Werklichkeet gsetzt.

In en Voggel hot Gott ihn verennert. Ken Dier is Gott liewer as en Voggel. Kenner fallt ya aus de Luft, as er’s net weess. Daage un Daage hot’s genumme, bis der aarm Bauer uff die Erd widder kumme is.

En Nescht fer’n Heemet hot er iwwerall gsucht—uff Beem, unnich em Dachlaade, im Busch un im Feld—awwer nariyets hot em recht gebasst. Mol ee Daag hot er sei Fraa un Buwli drauss unnich em Vorschuss uff die Gnie gfunne am beede zu Gott fer sei Seel. Ken bessrer Blatz as wie en Betort hot er sich denke kenne fer en Nescht baue, un so hot er sich im Balke unnich em Vorschuss—beim Vieh un de Mensche—en Heemet gemacht.

Un datt hot er achtgewwe uff sei Familie un sei Vieh, an de Scheier un uff de Felder. Beim Hoi un Weeze eifaahre waar er aa debei zu sehne, as alles gut gange is. Schpootyaahrs is er als hiegfloge—mer weess net wu—un friehyaahrs heemkumme. Alle Yaahr is es so gange, bis sei Fraa selwert die Aage zugemacht hot. No mol ee Daag—es waar Schpootyaahr—is er fattgfloge, un sell Friehyaahr net widder kumme.

Niemand weess, was gschehne is—Gott awwer losst ken Voggel aus de Luft falle, as er’s net weess.—Un heit noch, meh as wie 300 Yaahr dernaach, gebt en Voggel acht uff en Bauer, sei Scheier un Vieh, sei Busch un Felder. Seller Voggel is der Schwallem.

Alfred Shoemaker

‚S KATZ DEITSCH SCHTICK

Der Oschderoierbaam

„Lange Yaahre zerick hen unsere Voreldere viele Gewohnheide vum alde Land mit naach Amerika gebrocht. Eens devun waar der Oschderoierbaam. Weil alles frieh im Friehyaahr so drieb un leer is, hen sie gfarebde Oier uff en Baam ghenkt fer alles schenner gucke mache. Do in Pennsylvaani duhne viele Leit widder die alt Gewohnheit zum Lewe bringe.

Mer nemmt rohe Oier un dutt sie ausblose. Fer sie ausblose, muss mer an de zwee Enner mit ‚me Schtechnoodel schtecke, un dann drin rumriehre bis der Dodder un es Weiss vum Oi gut uffgschtarrt sin, dann am eende End neiblose, so as es Schtofft am annere End raus kummt. Denno hen sie die leere Schale gfarebt.

Wie hen sie die Farewe gemacht? Fer en goldenes Gehl mache, hot mer en halwes Kuppche Rinn vum Hickernissbaam genumme, fei uffgebrocht, zwee Kuppche Wasser, en Teeleffel Essich un en Patz Allau. Die Brieh hot mer fer en halwi Schtunn langsam gekocht, un denno die Oierschale dezu nei (odder die hattgekochde Oier in der Brieh gemacht).

Deel vun die Oier waare aa „Binsegraasoier.“ Sie hen sich Binsegraas aus der Wiss uffgsammelt, hen’s weech Marick mit ‚me dinne Droht rausgschowe un hen dann mit ‚em Marick die Oier schee gschmickt. Wann die Oier faddich waare, hen sie sie uff en Baam ghenkt fer alli-epper Blessier zu gewwe.“

Barbara Miller  (1932-1998)

‚S KATZ DEITSCH SCHTICK

Das Gwilderei

Die Mary is en gudi Fraa,
Des will ich am erschde saage.
Sie dutt net gehe un Geld verblose
Odder uff der Weg rumyaage.

Sie butzt des Haus un wescht die Gleeder
Drei- odder viermol die Woch
Un all die Nochberschaft iss gewiss
Sie iss en gudi Koch.

Awwer wann der Winderkalt mol kummt
Un Schnee dattdraus rumblost,
No kummt en fremdi Nadur in sie –
Ich wees net, was iss los.

Zum erscht muss alles aus die Schtubb,
En holzich G’schtell kummt rei.
No watt en Gwillt datt fescht geschpellt:
Er guckt so frech un frei.

Der Gwillt, es iss so gross un lang –
Die Schtubb is yo ganz voll.
‚S iss schier kenn Blatz fer newe deich –
Verleicht en Vaddelzoll.

Sie heesst die Nochbersweibsleit all,
Die Betz un die Matilda,
Un alles schunscht watt z’rickgepuscht:
Sie hocke datt un gwilde.

Sie schwetze datt vun all Geschicht
Ass mer sei Lewe denke daet.
Sie gehe datt deich vun Adams Geschicht
bis 1988.

Des Nochberskindli graddelt datt;
Es hot die Hosse g’fillt.
Die Weibsleit henn’s noch net vermerkt,
Sie hocke datt am Gwillt.

Die Supp hot paarmol iwwergekocht
Un die ganz Kich gefillt.
Die Weibsleit henn’s noch net vernumme:
Sie bleiwe uscht am Gwillt.

Der Gwillt watt endlich faddich gemacht
Un alles weck geduh.
No geht mer frehlich in das Bett –
Mer grickt mol endlich Ruh.

Der naegscht Owed kummt mer widder heem –
Mer hockt uscht hie un brillt,
Weil es erscht Ding, ass mer sehnt
Datt drin iss noch en grosser Gwillt.

Un so geht’s aan der Winder lang,
Bis ihre Finger geschwellt.
No all uff eemol is es verbei –
Mir misse in der Gaarde.

Der ganz Summer henn mir’s schee,
‚S iss alles z’rick im Blatz –
No geht das Lewe widder gut –
Ich hab widder en Fraa.

Awwer wann der Winder widder kummt
Un die Daage warre katz,
No kummt sell Ding widder uff:
Der yaehrlich Gwildesschmatz.

Clarence Miller
Medford (WI)

‚S KATZ DEITSCH SCHTICK

Heit kammer en latt lese im neie un im alde Land vum Sam Mullet, un ass er un sei Leit ins Bressend geh misse, weil sie annere Amish in Bergholtz der Baard abgschnidde henn. Der Mullet hot 15 Yaahr grickt fer ebbes, ass sie „hate crime“ heesse. Awwer mer welle net zu viel schwetze vun sell. Die Faasnacht iss neegscht, un mer welle net vergesse, ass die alte Pennsylvaanisch-Deitsche aardlich gfeiert henn seller Daag? Wer weess noch, was es meent, wammer „die Faasnacht“ odder „die alt Faasnacht“ waar fer en ganzer Daag? Do kennt dihr lese vun sell:

Faasnacht

Was waar’s doch als en Luscht gewest,
Wann’s g’heesse hot, die Faasnacht kummt;
Mer hot sich g’freet schun wochelang,
Gepiffe, g’sunge un getschumpt;
Die Mammi hot ehm lengscht gedrillt:
„Nau, Buwe, schaffen Oier bei,
Wann’s Faasnacht Kuche gewwe soll,
Do missen latt vun Oier nei.“

Noh iss mer naach der Scheier ab,
Uff’s Schtroh un Hoi, uff’s Welschkannlaab,
Un g’sucht, eb’s aryets Oier hett –
Mer waar ganz zu mit G’frees un Schtaab.
Un wammer noh eens g’funne hot,
Was hot mer g’scharrt fer naach em Haus.
„Do, Mammi, iss eens, nemmt’s noch meh? –
„Ya, Buwe, schunscht gebt’s schur nix draus.“

Wann als der Daag ball kumme iss,
Noh hot en yeders noch gezarrt,
„Ich wunner, wer die Faasnacht gebt,
Wen’s drefft, der watt ins Seifass g’schparrt.“
Mer hot sich awwer als gewehrt,
Un’s waar ehm doch so halwer bang,
Mer waer verleicht der letscht im Bett,
Noh misst mer’s heere wochelang.

Was hot mer g’scharrt fer maryets raus,
So ass mer net die Faasnacht waer;
Der Mammi waar’s mol rufe g’schpaart,
So frieh waar’s Bett schun lang net leer.
Noh hot mer iwwer die gelacht,
Wu nix geduh henn wie gezarrt,
„Do kummt die Faasnacht hinnenoh,
Nau watt sie mol ins Seifass g’schparrt.“

Wann’s Breckfescht mol veriwwer waar,
Un all die Arewet aus’em Weg,
Noh hot die Mammi ‘s Backbord grickt,
Un holt en groosser Wambe Deeg,
Un legt en druff un drickt en rum,
Un rollt en in so Scheiwe aus;
Noh hot sie’s Reedel haddich grickt,
Un schneid die schenschte Kuche raus.

Bis alles noh recht gange waar,
Datt hinner’m Offe uff der Kischt,
Waar’s Fett am Koche in der Pann, –
Mer hot sich’s Maul schun abgewischt.
Datt hot sie noh die Kuche nei;
Die sinn datt g’schwumme wie die Gens.
Was henn sie scheene Backe grickt,
Ganz dunkelbrau mit geele Krenz!

Sie waare schee, sie waare guud;
Was hot’s ehm Abbeditt gemacht,
Sie yuscht zu sehne uff’em Disch! –
Der Bauch, der hot ehm recht gelacht.
Uff kors, die Mammi hot’s gewisst,
Wie hungrich, ass so Buwe sinn;
Was hot sie groosse Schissle g’hatt,
Un Kuche, ass wie Hoischteck drin.

‘S maag sei, wie’s will, ‘s iss net, wie’s waar,
Ihr alte Kalls, ihr wisst’s zu guud;
So Dings vergesst sich net so leicht,
So ebbes draagt mer net im Hut.
Ach! Wammer alsemol draa denkt,
Wie’s waar in seine yunge Yaahr,
Mer geebt der beschte Gaul im Schtall
Fer’n Woch wie sellemols, net waahr?

Edward Hermany (1832-1896)

Deitsch Web-TV: Kenn Schadde! ‚S Friehyaahr kummt ball.

Heit iss Grundsau-Daag, un Phil hot sein Schadde net gsehne. Sell meent, ass es Friehyaahr ball kumme sett! Sell iss en guudi Neiigkeet, iss es net …

‚S KATZ DEITSCH SCHTICK

‚S bucklich Mennli

Mir is mer yuscht eikumme, was mei Groossmammi als verzaehlt hot—as des Zeit vum Yaahr, wann mer’s Friehgaardesach naus hot, wei, des waar die Zeit vum Yaahr, wu die alde Leit als verzaehlt hen, as sie die gleene Mennlin gsehne hen rumher—in unnerschiddliche Bletz im Pennsylvaanisch Deitschland. 

Un des waar, uffkors, was die Englische un die Skotsch un die Eirische saage, as die „Fairies“ waerde, odder die gleene Leit, wu im Land rumschpringe.  Nau, die Eirische abaddich—die hen ihre gleeni Menner, as sie sehne un heere, un sie schwetze aardlich viel vun dem.  Awwer’s sin net viel Leit, as wisse, as die Pennsylvaanische Deitsche aa die gleene Mennlin ghat hen.

Nau, eens vun denne waar, uffkors, es „Bucklich Mennli,“ as sie ghat hen im Haus.  Un des waar die Hausfraa ihre Mennli gewest, was sie geglaabt hot drin.  Un en Latt vun denne alde Weibsleit hen en abaddicher Blatz in die Feierherd ghat, as sie net weckgekehrt hen, so as es „Bucklich Mennli“  schlofe kann datt. 

Es „Bucklich Mennli“ waar en gschpassicher Kall gewest.  Er hot, wann die Fraa am backe waar un’s is ‚re eppes gfalle, odder is ‚re en Mick in der Peideeg kumme, odder eppes wie sell, wei, hot sie, uffkors, gsaat—“des waar die Schuld vum Buckliche Mennli.“ Wann er net datt gewest waer, wei, waer des net ghaeppent.  Un awwer wann sie en guder Kuche gebacke hot—un der is schee luck (light) gewest, as er gut geroche hot un alles, wei, dann hot sie, uffkors, aa gsaat—“ya well, des muss mer em Bucklich Mennli gewwe, er hot mer mitgholfe fer den Kuche backe.“

John Brendel (1889 -1966)