Tag Archives: Grundsau Lodsch

Iwwer mei deitsch Schwetzerei

Donald Breininger schwetzt in die Mudderschprooch (2015)

Beim Donald Breininger

Der Sterling Zimmerman hot ken Hoochschul-Lanning ghadde, awwer im Wattshaus an „Wally’s Corner“ hot er Schtories verzaehle kenne. Er hot die Leit als beloge, mer hot’s net glaawe kenne. Un mir hen datt g’hockt – un mir hen gewisst, as es geloge iss. Awwer mer hen g’sehne, wie er als epper reig’feedelt hot, un er hot die Leit des Sach glaawe mache, weescht, as sie sell geglaabt hen nochdem as er’s verzaehlt hot. Un sell hot er viel geduh. Awwer es waar Gschpass, es waar yuscht Gschpass, as mer sellerweg zamme waare… 

Nau, ich weess net wann… mer hen aa annere Bletz ghadde, as mer g’schwetzt hen. Un sell haww ich geduh, eb ich Grunsaulottsch-Reeds gewwe hab, odder Versammling-Reeds; un sell waar die Lieyers-Maetsche. Mir hen ‘Lying Contests‘, ‘Tall Story Contests‘ gsaagt. Un die waare paar Yaahre am geh, eb ich hie gange bin. Un die waare in de neinzeh hunnert sechzich Yaahre; frieh in ‘sixtyone‘, ‘sixty-two‘, eppes wie sell hen sie mich neigeblaudert noh fer datt dezu. Un ich hab net so gut geduh. Datt waare Leit, as uffgewaxe sin mit Deitsch schwetze, Awwer ich hab gelannt debei. Un mer hen als Gschpass ghat. Es waar en Schtory yuscht, as uffgemacht iss. Ich hab oft g’schwetzt vun Gediere:  Ich hab Meis ghadde, as ich uffgezohe hab, un so Sach wie sell. Un mer hot eppes gschpassich rausgemacht. Sell haww ich paar Yaahr geduh.

Un ich weess net, was die aerscht Grundsau-Lottsch waar, as ich g’schwetzt hab; es waar Nummer Eens, weess ich, awwer es waar verleicht mitt in de sechzich rum.

Mei ‘Pop‘ waar immer am saage, was ich duh sott. Er hot als ‘Tschoek‘-Bicher kaaft un er iss als darich gange un hot sie gemarickt. Hot er gsaat, “Nau, des do daed gut laude in Deitsch – un der do aah!” Er hot seilewes net g’schwetzt sellerweg naryets; awwer – er hot mer viel rausg’holfe sellerweg. Er hot mer als die Bicher gewwe; un er hot viel Maricker drin ghadde – as ich selli verleicht yuuse kennt. Un’s iss sellerweg gange.

Awwer noh hot er gsaat, “Du sottscht hie schreiwe, wu du schwetzscht!” Haww ich gsaat, “Well, ferwas wott ich sell wisse?” “Well,” hot er gsaat, “noh weescht du nau…, du weescht noh, hoscht du Yaahrs devor g’schwetzt do, odder zwee Yaahr zerick; un wu hoscht g’schwetzt vun dem, odder g’schwetzt vun dem.” Noh haww ich gedenkt, “Ya well, ich kennt.” Un noh haww ich en Buch uffgemacht. Un es aerscht, as ich drin hab, waar neinzeh hunnert un acht-un-sechzich. Nau, ich hab etliche Yaahr g’schwetzt eb sell; awwer sell iss, wie ich’s Buch uffgemacht hab. Un ich hab’s rausgrickt do dieWoch nau. Un ich waar selwert erschtaunt, wie oft as ich g’schwetzt hab an unnerschittliche Grundsau-Lottsche un Versammlinge, un was ich g’schwetzt hab devun. So wisst ich’s nimmi; eh, ich wisst’s gaar nimmi. Awwer darich em ‘Pop’ sei “yuscht net uffgewwe” un “des sott ich duh” – , un nau haww ich’s.  Nau, wann die Yunge’s mol ee Daag grieyen un verbrenne, noh iss’s fatt!  Awwer’s hot mich, ‘s hot mich raus-g’holfe. Ich kann net glaawe, as es so viel Yaahre iss. Ich hab net gemeent as ich so alt warre daed. Awwer – mer dutt.

Vendus un Grundsei Lodsche

Don Breininger (vanne rechts) baut 1972 an Grundsau Lodsch Nummer Eens

Beim Donald Breininger

Wie ich in die Hoochschul gange bin, es waar mei zwett letscht Yaahr, iss mei anner Gremmpaepp g’schtarrewe. Un noh hot mei ‘Pop’ en Vendugroyer gedingt fer die Vendu duh. Un noh hot der Groyer zum Pop gsaat, “Wann ihr epper in de Freindschaft hen fer schreiwe, fer’s uffschreiwe was verkaaft iss, un es Geld neinemme, noh kenne nihr bissel Geld schpaare.” Noh hot der Popp gsaat zum Groyer, “Ya, ich glaab, as der Yung sell duh kann!” Un, ya well, er hot en Bord kaaft fer die Babiere druff duh – un ich hab Vendu g’schriwwe. Un der Groyer waar so schtoltz wie ich ausgemacht hab; es hot alles ausg’halde un so wie sell. Un noh hot er mich g’frogt fer helfe Vendu schreiwe vun sell aan’s Zeit. Un sell hot g’holfe fer Pennsilfaanisch Deitsch zu schwetze. En latt vun de Vendu-e … sie waare net in Deitsch, awwer es grebbscht Deel waare Bauere-Vendu sellemols. Mer hot Hausrot aa ghat, awwer – en latt Bauerevendu. Friehyaahrs, des waar velleicht alle Owed. Die waare als oweds gewest – as wie Samschdaags; samschdaags waar’s darich der Daag. Un, well, ich hab aafange Vendu schreiwe; un die Bauer – ‘baddich vun Baricks Kaundi, eh, geyich Lecha Kaundi – die sin als reikumme un die hen Deitsch g’schwetzt zu mer. Well, ich hab “ya” un “nee” saage kenne; awwer es Deitsch antwadde iss net gut gange. Awwer de lenger as ich’s geduh hab, hawwich als meh Wadde dezu duh kenne; un iwwer die paar…, eh, es hot net lang genumme – velleicht zwee-drei Yaahr, waar ich am Antwatt gewwe zu de Bauwer as reikumme sin. Un sell hot viel g’holfe fer deitsche Wadde lanne, fer sie zu Yuus mache, un selleweg, eh, selleweg fattgeh mit de Schprooch, daed ich saage.

Noh, an selle Zeit waare die Grundsau-Lodsche viel am geh, abaddich Nummer eens. Nummer eens waar ‘s-aerscht; ‘s iss schiergaar en hunnert Yaahr as sell schunn am geh iss. Un sellemols waar’s viel am geh. Des sin als siwwe bis nein hunnert Leit rauskumme, Mannsleit, sin rauskumme fer die Nummer eens Grundsau Lottsch. Un sell waar en gross Dings. Es waar ‘s-aerscht g’halde in Allentown. Un noh sin sie noch Northhampton; datt waar en ‘Community Center’, as sie meh Leit neiduh hen kenne. Un datt waar ‘s-grebbscht Deel, fer etliche Yaahr, waare nein hunnert Mannsleit rauskumme fer selli Grundsau Lottsch.

Un noh, mit meim “Raetzlicher-gewwe” an de ‘Literary Society’, der Sterling Zimmerman – un ich kumm widder zum Sterling Zimmerman – hot mer gsaat, “Donnie,” hot er gsaat, “ich glaab, as du browiere kenntscht fer bissel Deitsch – en glee Reed –, gewwe,” hot er gsaat, “e bissel schwetze.” –”Oh,” haww ich gsaat, “ich kann sell net duh.” –”Yo!” hot der Paepp gsaat; er glaabt aa, as ich’s duh kennt, hot er gsaat. /Un sie hen mich nei-geblaudert… Un sellemols hen sie als zwee Reeds ghat an’re Grundsau Lodsch – der Haabtschwetzer, un noh hen sie vannenaus en Schwetzer ghat, as net so gut waar. Un ich waar debei fer “net so gut” zu sei. Awwer ich waar noh datt debei. Un noh – sell hot mei Schwetzes g’schtaert in annere Dinger…, as am geh waare an de Zeit. Eh, ich weess nimmi, wie alt as ich waar, awwer es muss so an neinzeh hunnert un sechsich gewest sei. Un sell iss schunn vier-un-sechsich Yaahr zerick. Awwer sell iss, wie’s aag’fange iss. Un’s waar darich der Sterling, as ich sell aagfange hab zu duh.  Ich will bissel des auslege:  En Reed an’re Grundsau Lodsch odder an’re Versammling iss en latt gude Schtories mit noh gude Gedanke debei. Mer browiert fer die gude Gedanke neiriehre zu de Schtories, as mer am schwetze iss devun.