Tag Archives: Erich Mace

Pennsylvanisch-deitsche Musik aus Frankenthal

Eine Familie aus Berks County (Pennsylvania) lebt in Frankenthal: Erich und Erin Mace mit Kindern

Erich Mace redet Deutsch am liebsten im Dialekt. Kennengelernt hatte er das Pennsylvanisch-Deitsche bei seinen Großeltern, doch die hatten es nicht an die nächsten Generationen weitergegeben. Gelernt hat der Amerikaner es erst als Erwachsener und war froh, als er mit seiner Familie nach Frankenthal ziehen konnte, um mit dem Pfälzischen auch seinen Dialekt zu verbessern. Der Dialekt rund 20 Kilometer um Mannheim herum ist dem Pennsylvanisch-Deitschen am ähnlichsten. Von daher hat sich die Familie den richtigen Wohnort ausgesucht. Erich Mace spielt auch pennsylvanisch-deitsche Musik und ist unter anderem schon im pfälzischen Bockenheim und dem rheinhessischen Essenheim aufgetreten.

En Bsuch uff em 50. Frankedahler Schtrohhutfescht

Strohhutfescht Frankedahl (Quelle: Wikipedia)

Beim Erich Mace

Ich kumm vun Bern Taunschip, Barricks Kaundi, Pennsilfaani bei, awwer sidder siwwe Yaahre wuhne ich mit meinre Fraa und drei Kinner in Fraankedaal, Deitschland. En Daag waere mir waahrscheinlich heemziege, un deswege versuche ich alsemol ebbes vun unsrem Lewe dorum in Fraankedaal nunnerzuschreiwe, fer mich und aa fer meini Familye un ihre Noochkumme. Desmol schwetze ich bissel iwwer es Schtrohhutfescht do in Fraankedaal.

Nau mei Groossdaadi hat als en Schtrohhut uff dem Kopp ghatt, wie er in Pennsilfaani im Gaarde geschafft hot, un viel Leit dattdriwwe in Barricks Kaundi duhne Ihre Strohhiet alsnoch draage wege dem un sellem. Es gebt viel Bauersleit in Barricks Kaundi un es Schtrohhut is noch en gutes Ding fer hawwe uff der Bauerei, wann es sonnig iss. Dohiwwe wo mir graad wuhne gebts aa viel Bauereie. Die Gegend, wu die Vorderpalz heesst, waert aa liewevoll der Gemiesgaarde vun Deitschland genennt! Wann mir mit em Bicycle yuscht en wennich naus faahre daet, daet mer viel Wege finne, die iwwer em Bauer sei Feld fiehre. Datt kann mer gut sehne, ass es gans viel Obst und Gemiese wachst, zum Beischpiel Welschkann, Weeze, Grumbiere, Gaerschde,Gellriewe, Broccoli, Blummegraut, Koppgraut, Eppel un viel meh. Nau viel Schteddel yuscht glee bissel weschtlich vun Fraankedaal negscht en Paelzerbarrige bauere Wei an de Hiwwle. Sie feiere ihre Weiaernt un alles dreht sich um der Wei. Awwer Fraankedaal hot yuscht es Obst und Gemiese un daerf en Weifeschd net feiere.

Im Yaahre 1973 hen die Groosskepp in Fraankedaal iwwergedenkt, die alt Schteddelmidde yuscht fer rumlaafe mache. Frieher hen die Kaers darrich die Midde faahre daerfe, awwer wie viel Schtedt in Deitschland sellemols, hot Fraankedaal die Midde fer yuscht rumlaafe und eikaafe bedenkt. Fer sell ausbrowiere, hot es Schteddel vum 31t Moi bis 2t Yuni die Kaers verbodde un en Feschd geschmisse. Fer drei Daage hots Schtend gewwe fer Esssache un Gedrenk, Myusik un en Schliffelmiehl fer die Kinner. Des Wochenend waar es aa Himmelfaahrt gewest, un die Leit hedde einnihau feiere welle. Die Himmelfaahrt gedenkt, ass Yesus nuff in der Himmel geflogge iss un am gleiche Daag gebts Vadderdaag dezu. Well, seller Blaan hot gut geschafft un sidder em Yaahr 1975 iss es Fescht alsfatt am Schpringe. Am Vadderdaag duhne die Daadis Schtrohiet draage, deweil es Wedder gewehnlich summerich iss. Sell, zamme mit de Bauersleit un ihre Schtrohhiet, hot dezu gefiehrt, ass es zum „Schtrohhutfescht“ waere iss.

Des Yaahr hots es 50t Yaehrlichfescht gewwe. Nau nemme ich dich mit un mir gucke, was es alles zu duh gebt. Mir laafe mol ins Schteddel vun der Weschtseit nei, wu der Riggelweg iss. In der Bahnhofschtrooss finnt mer die erschte Staetsch, wu es Myusik gebt. Weiter finnt mer viel Schtrohhiet, wu verkaaft waere. Du sehnscht viel Leit mit Schtrohiete rumlaafe und alliepper hen bunte Gnepp drauf gebappt. Die sin die Strohhutfeschd „Buttons“. Alleyaahr gebts en neier Gnopp zu kaufe, wu mer schtols uff en Schtrohhut schtecke kann. Des Yaahr hot mer 20 tausend Gnepplin verkaaft! Deel Klubs sehnt mer aa. Die verkaafe ihre eigeni Imse und Gedrenk. Mariyets un Nochmiddags gebts viel Leit, awwer oweds drenge sich die Leit ins Schteddel. Die Bahnhofstrooss fiehrt in die Midde uff der Marrickblatz, un datt hot mer die greesscht Staetsch. Uff dem Marrikblatz waert es Feschd eigeweiht un geschtaert. Alleowed gebts die greeschte Bands aus der Gegend, fer die Nacht schee ausglange.

In der Midde vum Marrickblatz gebts es ganz Yaahr rum en groossi Schtang fer Dinge uffhenke. Zum Beischpiel, im Hanning waert er geputzt fer Faasenacht feiere, un im Moi gebts datt en geschmickter Moibaam. Fer der Schtrohhutfeschdt macht mer ebbes abaddiches und schtellt en ganz grosser Schtrohhut uff die Schtang. Der do Hut iss ungefaehr so grooss wie en kleini Kaer, verleicht so grooss wie en Volkswagen Kefferli. In der Wormser und Speyerer Schtrooss gebts noch zwei Hiet dezu, wu uffgehenkt sin un iwwer der Schtrooss schwewe.

Vun Marrickblatz laaft mer naadwaerts in die Wormser Schtrooss. Des Yaahr hots datt en Dreen gewwe, wu Leit darrich es Schteddel faahrt. Sell war ebbes fer mei Kinner des Yaahr. Nau hebt mer der Kopp uff un sehnt im Nadde am Wormser Dor en Riesenraad (en Ferris Wheel). Des do Raad is gans grooss un gratz schier gaar die Gebeier newedraa. Eb mer mit em riesiche Ding nufffaahrt, kann mer Frankedaal un die ganze Gegend schee begucke.

Zerick zum Marickblatz un mer misse nooch Sudde in die Speyerer Schtrooss noch laafe. Datt hot mer aa en scheeni Reih vun Schtend un Klubs un en groosser Schtrohhut henkt do in der Luft. Zum Schluss am Speyerer Dor gebts noch en Myusikstaetsch, die „Eechebaam“ Staetsch. Mer finnt nooch en viert groossi Staetsch in der August-Bebel Schtrooss. Selli is yuscht bissel schraegs vum Marrickblatz verleicht 150 Yaard weg.

Fer die Kinner gebts en ganzer Blatz hinnich em Rotshaus mit re Kinnerstaetsch un Schpiele, wu es alledaag ebbes zu duh gebt. Datt sehnt mer verschiedeni Gruppe vun de glee Baeryer wu Myusik schpiele, singe, danse un selbscht Karate und Tae Kwon Do vormache. Abaddich fer die Kinner iss aa der Schteddelbrunne uff dem Marrickblatz. Die Kinner daerfe datt neilaafe un im Wasser blatsche. Paar mol gebts dezu en Bobbeshow. Net weit weg faahre die Bumper-Kaers un geschtraet darrich es Schteddel gebts anneri Schliffelmiehle un Schtofft fer die Kinner zu faahre.

Es Feschd nemmt vun Dunnerschdaag bis Sunndaag blatz, un alledaag gebts abaddichi Zammeleef. Am Dunnerschdaag gebts der Aafang vum Fescht. Der Baeryemeeschder schwetzt bissel, das Radio ist do fer uff der Luft sei un die nei Miss Schtrohhut waerd genennt. Do an der Schtell muss ich yuscht en wennich auslegge, ass viel Schteddel en Weiprincess hen und die Miss Schrohhut iss wie die Weiprincess awwer yuscht fer die Bauersleit in Frankedaal. No gebts Myusik un alliebber fange aa zu feiere. Des Yaahr wege em 50t Yaehrlichfescht hot abaddich der Gowener vun dem State Rheinland-Pfalz geschwetz. Am erschte Owed hot en grossi Myusikgruppe aus der Palz gschpielt, „Die Anonyme Giddarischde.“

Am Freidaag un Samschdaag gebts daags anneri Myusikgruppe, zum Beischpiel, die wu Volksmyusik schpiele mit Blosinschtrumende. Dezu kann mer am Daag Schwetzer un Prograems fer mitmache uff die Schtaetsche finne. Oweds kumme nochemol die greesere Baende fer bissel lauter feiere.

Am Sunndaagmariyet gebts alsfatt en Raes, wu mer viere mol um es Schteddel rumschpringe daerf fer allzamme 5.5 kilometer. Selli du ich alleyaahr. Die Kinner daerfe aa mitschpringe. Die Schulkinner schpringe zwee mol um es Schteddel un die Gleekinner yuscht 200 Meter. No gebts am ganse Sundaag paar meh Dinger fer die Kinner un bis der Owed geht es Feschd zu End. Ab 2025 gebts en neies Schild mit em Countdown, so ass schun am naegschte Muundaag, alliepper kenne rückwärts vun 365 zaehle un sich uff es negscht Schtrohhutfescht freee.

Wu en PA-Deitscher im alde Land noch schtarick schwetze kann

Beim Erich Mace


Ich wuhn zidder baut sechs Yaahr in Deitschland innem Schteddel, wu Frankenthal heesst. Sell is en Blaatz in der Palz im Sudweschte von Deitschland, wu mer Pennsilfaanisch Deitsch als noch schwetze kann un die Leit daede unsre Mudderschprooch zimmelich gut verschteh. Ich bin aa gut rumgereest in Deitschland, Austria und Schweizerland un hab bissel rausgefunne, wu en Pennsilfaanisch Deitsch Schwetzer epper verschteh kennt un umgekehrt.

Verleicht weesst du, ass in Deitschland Standarddeitsch (aa Hoochdeitsch saagt mer) in der Schul gelannt waert, un, ass mer net ennichariyets schtarick schwetze kann. Sell is gut so, deweil es viel Mundaarde in Deitschland noch gebt, und die Leit aus verschiddene Gegende sich verschteh misse. Sell ist ferwas es Standardeitsch gut is. Wenn ich am Schaffblatz bin (ich bin en Chemical Engineer do in Lumbehaffe-odder Ludwigshafen uff Hochdeitsch), muss ich arig gut Acht gewwe, ass ich en scheenes Standarddeitsch schwetze, abbaddich wenn ich maerick, ass die Leit net aus dem Sudwescht kumme.
Wann du zum Beispiel mit der Muddersprooch in Berlin odder Hamburg aafaange daetscht, no daete die menschte Leit denke, ass du bissel verrickt bischt odder verleicht aus em Eck ganz dief im Busch ariyets wu ganz im Sudde beikomme bischt. Verschteh duhne sie dich awwer net waericklich gut. Wann du allerdings mit deinem Gaul bissel diefer in der Sudde reidscht, no schafft es Deitschschwetze en Schtick besser.

Wann du mich besuche daetscht do in Frankenthal, keenscht du uff der Wochemarick gehe un paar Esssache kaafe, un die Bauersleit daede dich gut verschteh. Du keenscht Zwiwwele, Gellriewe, Selaat, Wascht, Seifleesch, Kaes, Grumbiere, Gummere, Graut, Eppel, Biere, Paschinge, Blohbeere un Schtofft wie sell bschtelle, un du grickscht genau was du hawwe witt. Es kann sei, ass epper bissel schmunsle daet, deweil du wie der alt Groosdaadi odder Grossmaami glangscht, odder mer daet denke, ass du aus em Weschtpalz dief im Busch beischtammst, awwer sell macht nix. Genau des hat aa en Schafffreind mir mol verzaehlt. Er iss in Lumbehaffe uffgewachse un hot net gewisst, ass ich in Amerika gebore bin. Er hot gedenkt, ass ich dief im Paelzer Wald hett uffwachse misse, awwer verschtanne hot er mich schun. Du musscht yuscht draa denke, ass es Saache gebt, wu der Paelzer „babbelt“. Du daetscht die aafangs net verstehe.

Der Paelzer in Frankenthal saagt net „guder Mariye“, awwer „gude Morsche“. Es gebt awwer Paelzer tiefer im Sudde, zum Beispeil in Annweiler, un sie daede eppes wie „guder Moije“ un dergleiche saage. Sell is bissel naecher zu „guder Mariye“. Verleicht saagt er aa „wuerde „ im Blatz von daede, awwer viele daede „daede“ aa noch verschtehe. Wann mer sich net kennt, odder fer manierlich sei, daet der Palzer un schier gaar alliebber in Deitschland „Sie“ saage anschatts „du“. Sell bedeit net, ass es viel Leit gebt mit dene mer schwetzt, yuscht, wie gsaat, as mer net graad gut befreindt is.

Du kannscht awwer net alles in der Palz schwetze. Graad wann du mit „ebber“ odder „sell“ aafaangscht, no hoscht du die Helft von der Leit schun verlore. Der Paelzer daet heechstens „des und sell“ alsemol aawenne, awwer net viel mer. Sagt mer „schier gaar“ un du hettsch so gut wie Chineesisch schwetze kenne. Sie kenne schuun „ebbes“ verschtehne, awwer „eener“ is gewehnlicher inschtaats von „ebber“. Du kaanscht awwer mi deinem Gaul und Weggli en Schtick weiter faahre, bissel suddlich von Karlsruhe, un du daetscht ins Schwoweland aakumme. Nau im Schwoweland kann mer „ebber“ gut aawenne. Die Leit „schwetze“ aa, wann mitennaner ret. Du kannscht beim Schwob aa froge, wu es neegscht Schteddel iss un er daete sell uff der Schtell verschtehe. Annere Leit im alte Land saage yuscht „Dorf“. Oh, un sell gemaahnt mich, ass „yuscht“ odder uff Hochdeitsch „just“ arig alt is. Du kannscht sell schwetze, awwer du daetscht ebbes gleich wie George Washington odder Bill Penn glange!

Nau es meege sei, ass du arig froh bischt, weeich de Leit dich so gut veschtehne, un duhscht geschwind schpringe zum naegscht Schteddel fer meh schwetze, awwer du dreffscht en grooss Schtee und fallscht hie. Nau hoscht du der Achsel un em Fuss wehgeduh, der Buckel grext un du hoscht en bludiche Lefz grickt. Du froogscht fer den Dokder un verzaehlscht devun, un der Schwob daet alles gut verschteh bis uff der Fuss. Fer en Schwob is en Fuss aa es ganz Bee! En Bee daet ebber aussem Schweizerland awwer unne Schwaerigkeite vernemme.

Nau waerscht du iwwer die Grens mit deinem Bicycle ins Schweizerland odder sogaar in Vorrarlberg im Wescht vun Austria gfaahre, daede alliebber schun Dinge verschtehe, wu die annere net verschteh daede, awwer du daetscht net alles vun dene verschtehe. Es fangt zuerscht mit Bicycle aa, weil der Schweizer liewer es en „Velo“ heesst. Er hot viel Lehnwadde aus em Franseesisch.

Verleicht bischt du awwer in de grooss Barye suddlich von der Schtadt Bern im Schweizerland un du dreffscht ebber uff um Paad aa un er saagt, „Griessech“! Ich losse dich wisse, ass er dich griesst un will yuscht „hello“ saage. Wann dihr vunennargeht, daet er verleicht „salut“ odder „adye“ saage. Mit „adye“ kummscht du gut fatt awwer verleicht net weeich „salut“. Waer en Bariggeess aa debei gewest, no hett der Schweizer „Geess“ aa gut verschteh kenne. In Deitschland saagt mer yuscht „Ziege“. Un „gewest“ hot mich aa gemaahnt. Der Schweizer saagt net „gewest“ awwer „gsi“. Des lannscht du awwer geschwind.
Wann du dattdriwwe iwwernacht schloofe daetscht, griegscht du ebbes fers Mariyeesse. Du laafscht im Hotel un in die Essstubb nunner fer guder Mariye sage, un sell daet schaffe. Verleicht saagt der Schweizer „guada Morge“ awwer sell macht nix aus. Es hot aa Leit im Schweizerland wu ebbes meh wie „guder Mariye„ schwetze daede, wu es „g“ bissel weecher iss. Sell kummt uff die Gegend aa. Fers Mariyeesse selwert saagt der Schweizer es Morgesse odder mer lest an der Daafel „Zmorge“, wu „zum Mariye“ bedeit.
Im Schweizerland schwetzt mer aa iwwer die Hoiet, fer die Zeit wu der Bauer sei Hoi aernt. Es gebt viel Bauersleit im Schweizerland. Sie hen richtig viel Kieh fer Millich un Kaes mache, wu sie verleicht in en grosse Haffe neiduh daede fer bewaahre. Es Watt „Haffe“ kannscht du dattdriwwe yuuse, awwer eenichsariyets in Deitschland yust mer heidesdaags eher „Topf“. Sell gemaahnt mich draa, ass sobald du mit „yuuse“ aafange daetscht musscht du in dei Schiffel eischteige un iwwer der Atlantik heimrudere, deweil sell en Englisch Lehnwatt iss! Browiere mol liewer „gbrauche“ odder „benutze“!

Es gebt so viel scheeni Leit im alde Land, wu mer gut verschteh kann. Anneri Gegend wie Hesse un es Elsass hen Schwetzer aa, un verleicht verzaehle ich vun dene un meh es naegscht Mol.