Wie ich glannt hab deitsch schwetze

Beim Don Breininger

Der Butch Reigart hot mich paarmol g’frogt fer mei Lewenslaaf gewwe. Nau, ich hab net viel gewisst vun meim Lewenslaaf, – des iss yuscht Daag fer Daag darich die Welt gange. Awwer zidder ass er mich nau g’frogt hot fer den Owed dohaer kumme,  hawwich deel Sache uffgeguckt – un ich hab mehner g’funne ass ich gemeent hett as ich wisst. Un ich kann verleicht zwee odder drei Schtunn schwetze, wann ihr sell wodde. Nau, wann eenichebber ebbes hot zu frooge odder ebbes net verschteht, duht eier Hend in die Heeh un winkt bissel, un seller Weg schtobbe mer graad un duhne’s ausrechle. Ich weess net, was ihr verleicht net verschtehne odder verleicht henn ihr ebbes meh zu frooge – froogt’s an de Zeit, un mer kenne’s noh darichfiehre.

Werley’s Corner in Lechaa Kaundi. Datt hot aa der Sterling “Tiny” Zimmerman (1921-2000) gewuhnt.

     Der Butch hot mich g’frogt: Wie hoscht du g’schtaert des Pennsilfaanisch Deitsch schwetze? Well, ich hab bissel gedenkt, un es geht zerick noch “Wally’s Korner“; nau, Wally’s Korner iss “Werley’s Corner” in Englisch. Un die Deitsche in unser Gegend henn immer, wann’s en Eck aryets waar, henn sie’s “Corner” g’heesse. Sie henn’s ken Eck g’heesse. Heidesdaags, wann ebber  Pennsilfaanisch Deitsch schwetzt in unser Gegend un an die gleene Schteddlicher guckt, saage sie net “Corner”, sie saage “Eck”. Awwer mir henn net “Eck” gsaat, mir henn “Corner” gsaat. Un Wally’s Corner iss, wu ich gewuhnt hab fer die aerschde fimf Yaahr.

     Nau, Wally’s Corner hot ebbes notwennich – un sell iss die Zimmerman’s Freindschaft. Wieviel henn g’heert vum Sterling Zimmerman? Net viel henn. Well, der Sterling Zimmerman hot viel g’schwetzt an Versammlinge un Grundsau-Lottsche. Un er hot viel zuh duh ghatt mit de pennsilfaanisch deitsch Schprooch uffhalde in unser Gegend. Un es waar, ass ich datt im Schteddel gewuhnt hab in mei aerschde Yaahre, ich hab nix g’heert ass wie Pennsilfaanisch Deitsch. Es waar darich der Grieg, mer hot ken ‘Rations’…, alles waar ge‘rationed’ gewest, mer hot kenn Gaes grieye kenne, mer hot ken ‘Teiers‘ kaafe kenne, die Maschine henn in die Schepp g’schtanne, – un die Nochberschaft iss beinanner gebliwwe. Samschdaags, wann des Hof-arewet g’schafft waar un alles uffgeraamt, un’s iss geye oweds kumme, iss alle-ebber im Schteddel nunner an’s Wattshaus geloffe. Un datt hen mer uff de Portsch g’hockt. Un ich waar’s eensichscht Kind im Schteddel. Un ich hab nimmand ghatt fer mit schpiele, so hawwich uff de Drebbe g’hockt, vanne an de Portsch. Un ich hab abg’haricht: die Schtories, ass sie verzaehlt hen, wie sie als geloge  henn zu nanner, un wie sie als Gschpass gemacht henn mit nanner… Un sell iss, was ich gelannt hab.

Die Scheier vun Werley’s Corner mit Scheierschtanne.

     Nau, ich hab net gelannt fer Deitsch schwetze deheem. Die Memm …, mei Memm un mei ‘Pop’, henn Englisch zu mir g’schwetzt, un zu mei Brieder noh schpaeder … Awwer all die annere Leit henn Pennsilfaanisch Deitsch g’schwetzt. Un so, ich bin uffgewaxe mit alles verschteh, awwer ich hab’s net g’schwetzt. Mei Memm hot in de Frocke-Faeckdry g’schafft in Allentown; un die Leit, die Weibsleit datt, henn Gschpass gemacht vun’re weil sie so dutchified” waar. Un sie hot net hawwe wolle, ass mir Buwe uffwaxe daede un waerde es ‘saem’e Weg. Mei Graemmemm hot immer Deitsch g’schwetzt zu uns – un mir henn Englisch geantwatt. Un wie die Memm in die Schtadt g’schafft hot in Allentown, noh hot sie als zu de Graemmemm gsaat, “Schwetz kenn Deitsch zu de Buwe, schwetz Englisch! Ich will hawwen ass ihr Englisch schwetze.” Awwer die Graemmemm hot ‘re net g’folligt. Un die Graemmemm hot immer Deitsch g’schwetzt. Un darich die Graemmemm hawwich gschtaert lanne fer’s Deitsch zu schwetze. Mei Graemmemm waar voll Raetzlicher. Wissen ihr, was Raetzlicher sinn? – Des sinn “rhymes”. “Ah-Beh-Tseh, die Katz hockt im Schnee; der Schnee geht weck, die Katz hockt im Dreck.” Un noh, wie ich in die Schul gange bin, hawwich sell als gsaat. Un noh…, mer hot kenn Deitsch schwetze darefe an die Schul sellemols, gaar net, net iewens draus im Schpielland. Un noh, abaddich ee Maedel iss immer nei-g’schprunge zu die Schulheldern un hot gsaat, “Der Donald iss widder net Englisch am schwetze, er iss am Deitsch schwetze!” Un ich bin als in Druwwel kumme; noh haww ich als drei odder vier Daag drin hocke misse bei de Schultietscher. Awwer ennicher, die Graemmemm hot mer so Sach wie sell gelannt. Eh, “Unser aldi Windmiehl geht die Schtrooss naus, duht die Kieh naus, bringt die Schoof heem; waerscht net nuff gegraddelt, waerscht net runner g’falle; hettscht mei Schweschder g’heiert, waerscht mei Schwoger warre!” Die hot Dutzende un Dutzende vun selli! Sie hot sie aussewennich gewisst. Un noh hot sie mich als gelannt fer selli saage.

     Un noh kummt mer in unser Nochberschaft…, waar en ‘Literary Society‘, henn sie’s g’heesse. Un eemols der Munet, der aerscht Samschdaag vun yeder Munet sin sie zamme kumme. Sie henn als ‘Debates’ ghadde, Dischbediere, un Sach wie sell in e ‘Program’. Un noh hen sie als gebrowiert fer die yungi Leit grieye un annere Leit aa, verleicht fer eppes schpiele odder saage. Un noh hot die Graemmemm mich mitgenumme un gsaat, “Nau, saagscht du sell, was ich dich gelannt hab!” Un noh hawwich die Reetzlicher gsaat. Un noh, wie ich greesser warre bin, hawwich als lengere gelannt un selleweg gsaat. Un sell waar es Aafang, daed ich saage, vun Pennsilfaanisch Deitsch schwetze. Ich hab net g’schwetzt mit nimmand, awwer ich hab Deitsch “gsaat”. Awwer ich muss saage, wann’s net gewest waer fer mei Graemmemm, ich glaab net, ass ich so fatt gelannt hett fer Deitsch zu schwetze. Awwer die Graemmemm hot’s yuscht net uffgewwe; sie hot Deitsch g’schwetzt. Es hot nix ausgemacht, wann ich Englisch geantwatt hab, sie hot eenicher Deitsch g’schwetzt. Un mer hen nanner verschtanne sellerweg.

(Talk at Muddy Creek Library, March 15, 2024 – Der erscht Deel)

Comments are closed.